परंपरा आणि आधुनिकता - एक सुवर्णमध्य (२) {Cultural Traditions and Modernization - A Golden Mean (2)}

जुन्या आणि नवीन पिढीतील मतभेदांमधे दैनंदिन घरगुती विधींचा मोठ्या प्रमाणावर समावेश असतो. यातले काही विधी वैदिक आहेत तर काही तांत्रिक. या विधींच्या सखोल माहितीबरोबरच यांचा उद्देश समजून घेतला तर हे विधी नक्कीच चांगल्या पद्धतीने पार पाडता येतील. कोणताही विधी कसा करायचा याची माहिती अनेक ठिकाणी मिळू शकते. मात्र मूळ उद्देशच माहित नसेल तर त्यातलं गांभीर्य कमी होतं. काही अनुत्तरित प्रश्नांमुळे असे विधी किंवा एखाद्या देवतेची आराधना का करावी याबद्दल आजच्या पिढीचं मन साशंक आहे. पौराणिक कथांच्या माध्यमातून याची उत्तरं देण्याचा प्रयत्न केला जातो. पण पौराणिक कथा हे काही याचं उत्तर नाही किंबहुना आजच्या पिढीला ते पाटणारही नाही. अनेकदा पौराणिक कथांची व्युत्पत्ती ही लोकांनी ते विधी करावेत यासाठीच झालेली आढळते. एखाद्या देवतेचे चमत्कार, त्या देवतेच्या आराधनेमुळे एखाद्या काल्पनिक व्यक्तीची झालेली भरभराट, अनेक संकटांतून होणारी सुटका ह्या गोष्टी अशक्य कोटीतील वाटतात. पण विविध ग्रंथांचं वाचन किंवा पारायण करायला सांगताना अशा उदाहरणांचा दाखला दिला जातो. दैनंदिन विधी करतानाही अनेक व्यक्तींनी सांगितलेल्या वेगवेगळ्या 'उपायांचा' उल्लेख केला जातो ज्यामुळे गोंधळ वाढतो. काही नेहमीच्या विधींबद्दल आणि त्यांच्या उद्देशांबद्दल माहिती घेण्याचा प्रयत्न करू. 

आपण ज्या घरात राहतो त्या वास्तूच्या पूजेपासून विधींची सुरुवात होते. नवीन घर घेताना वास्तुशास्त्राचा वापर  किंवा घर घेतलं असेल तर त्यात करण्यात येणारे बदल हा मुख्य मुद्दा असतो. वास्तूपूजन अनेक विधींनी संपन्न केलं जातं. उदकशांति, गृहप्रवेश, वास्तुशांती, कलशपूजन, गणेशपूजन, अभिषेक, होम असे अनेक विधी यात येतात. प्रत्येक विधीसाठी काही पद्धती व नियम आहेत. याचा उद्देश हा  'वास्तू' म्हणजे ज्या घरात आपण राहतो किंवा राहणार आहोत त्या स्थानातील दोषांचं परिमार्जन करणे. वास्तुशास्त्रात आकाश, अग्नी, वायू, जल, आणि पृथ्वी या पंचतत्वांना विशेष महत्त्व आहे. आपण ज्या भूमीवर घर बांधतो त्यावर हवा, पाऊस, अग्नी, पाणी यासर्वांचा परीणाम होतच असतो. या तत्त्वांचं म्हणजेच निसर्गाचं पूजन करणं अगदी योग्य आहे. वास्तुशास्त्रानुसार निर्धारीत केलेल्या दिशा ह्या निसर्गाशी निगडित आहेत. उदाहरणार्थ घराचं मुख्य प्रवेशद्वार पूर्वाभिमुख असावं असं वास्तुशास्त्रात सांगितलं आहे. पूर्व दिशेकडूनच सूर्याचा उदय होतो. सूर्योदयानंतर घरात जर सूर्यकिरणं पडली तर त्याचा निश्चितच फायदा होतो. पूर्व दिशेला मुख करून कोणतंही काम केलं तर तशी ऊर्जाही त्या दिशेकडून मिळते. शरीरावर याचा चांगला परीणाम होऊन आपल्याला उत्साही वाटतं. म्हणून पूर्व दिशेला महत्त्व आहे. दक्षिण दिशेला पाय करून झोपू नये कारण ती यमाची दिशा आहे असंही वास्तुशास्त्रानुसार सांगितलं जातं. पृथ्वीचं चुंबकीय क्षेत्र दक्षिणोत्तर आहे. आपला रक्तप्रवाह डोक्यापासून पायापर्यंत होत असतो. आपलं शीर उत्तर दिशेचं प्रतीक असल्याने जर उत्तरेला शीर असेल तर पृथ्वीचं चुंबकीय क्षेत्र आणि आपलं शरीर दोघांची उत्तर दिशा एकच येत असल्याने दोन समान ध्रुवांमधील अपकर्षणाने रक्तप्रवाह नीट होत नाही. यामुळे निद्रानाश, रक्तदाब यासारखे विकार उत्पन्न होतात. वैज्ञानिक दृष्ट्या ह्या गोष्टी सिद्ध झाल्या असल्या तरी लोकांनी श्रद्धा ठेवून याचं पालन करावं म्हणून दहा दिशांचे दहा स्वामी सांगितले गेले आहेत. उदाहरणार्थ दक्षिण दिशेचा स्वामी यम, पूर्वेचा इंद्र इत्यादी. यामागे पौराणिक कथांचा संदर्भही दिला जातो. यामागे असणाऱ्या नैसर्गिक कारणांचं आकलन झालं तर पौराणिक कथांच्या संदर्भाची गरज भासणार नाही. हा प्रतीकवाद जर समजून घेतला तर त्याची विज्ञानाशी सांगड घालता येऊ शकेल. 

वास्तुशास्त्राप्रमाणे कटाक्षाने नियम पाळून एखादी वास्तू बांधली तर सर्व अडचणी दूर होतील का? असा एक प्रश्न पडतो. आपण राहतो ती वास्तू हा आपल्या आयुष्याचा केवळ एक भाग आहे. त्यामुळे केवळ वास्तुशास्त्राचा अवलंब करून अडचणी पूर्णपणे दूर होणं शक्य नाही. आपली कर्मं आणि त्या अनुषंगाने घडणाऱ्या घटना घडणारच आहेत. पण जिथे प्रयत्न करूनही वास्तूमधील काही दोषांमुळे यश मिळत नाही किंवा त्रास होतो तिथे या शास्त्राचा उपयोग नक्की होऊ शकतो. उदाहरणार्थ जेव्हा दक्षिणेकडे पाय करून निद्रा घेतली जाते तेव्हा जे आरोग्याचे त्रास होतात ते औषधांमुळे कमी होत नाहीत तर झोपण्याची दिशा बदलून नक्कीच कमी होतात. अशा वेळी एक पूरक उपाय म्हणून वास्तूशास्त्राचा अवलंब फायदेशीर ठरेल. याचं वैज्ञानिक कारण समजून घेतल्यास असे बदल करणं म्हणजे अवडंबर आहे असा गैरसमजही दूर होईल. 

सध्याच्या काळात वास्तुशास्त्रानुसार योग्य असलेलं घर घेणं दर वेळी शक्य नसतं. किंवा घर घेतल्यानंतर त्यात मोठे बदल कारणंही फारसं शक्य नसतं. अशा वेळी या शास्त्राचा अवलंब कसा करायचा? तर मुख्य गोष्ट अशी लक्षात ठेवावी की आपलं भवितव्य हे केवळ वास्तूवर अवलंबून नाही तर आपल्या वर्तनावर अवलंबून आहे. त्यामुळे वास्तू कशीही असली तरी आपलं वर्तन योग्य असावं. वास्तू विकत घेताना व्यावहारिक गोष्टी नक्कीच पाहाव्यात. वास्तूमध्ये जर काही बदल करावेसे वाटले तर जेव्हढे बदल शक्य आहेत तेव्हढेच करावेत. वास्तुशास्त्राप्रमाणे दिलेले सर्वच बदल करणं आताच्या काळात अशक्य आहे. म्हणून वास्तुशांती किंवा एखादा होम जरूर करावा जेणेकरून वास्तू शुद्ध होईल. पण वेगवेगळ्या व्यक्तींचे सल्ले घेऊन घरात सतत बदल करणं अप्रस्तुत ठरेल. घरात एखादी वाईट घटना घडली तर त्याला केवळ वास्तुदोष कारण आहे असं मानणं चुकीचं आहे. आपल्या विधिलिखिताप्रमाणे एखादी घटना घडते आणि संयोगाने तेव्हाच नवीन वास्तू खरेदी केली असेल तर तो योगायोगही असू शकतो. वास्तूमध्ये कोणताही बदल करताना त्यामागचं कारण समजून घेऊन मगच बदल करावेत. वास्तुशास्त्राचा अतिरेक न करता ज्या अडचणी खरंच वास्तूमधील दोषांमुळे ( उदा: काही वास्तूंचे क्रमांक (घर/फ्लॅट नंबर) असे असतात जे काही लोकांनाच लाभतात.) किंवा चुकीच्या दिशेला काही गोष्टी असल्याने येत असतील केवळ अशा अडचणींसाठी या शास्त्राचा वापर करावा. सतत वास्तूदोष किंवा वास्तूसंबंधी शुद्धीकरण बाकी आहे असा विचार केल्यास मनही अप्रसन्न राहील. ज्यामुळे घरात वाईट ऊर्जा वाढेल. याउलट मन प्रसन्न ठेऊन आवश्यक तेव्हढेच बदल वास्तूमधे केल्यास त्याचा निश्चित चांगला परीणाम पाहायला मिळेल. जसं ज्योतिषशास्त्र हे एक मार्गदर्शक आहे तसंच वास्तुशास्त्र हे एक पूरक शास्त्र आहे. आपलं आयुष्य घडवताना वास्तूदोषांमुळे येणाऱ्या अडचणी दूर करण्यासाठी सहाय्यक म्हणून या शास्त्राचा वापर नक्की करता येईल. पण वास्तुशास्त्रामुळे आपलं संपूर्ण आयुष्यच बदलून जाईल अशी अपेक्षा करू नये.

वास्तुशास्त्राचा संयमित वापर केल्यास त्याचा फायदा होईल यात शंकाच नाही. पण याला एक अपवाद आहे तो म्हणजे बाधिक वास्तू. एखाद्या वास्तूमध्ये किंवा त्या जागी पूर्वी असलेल्या एखाद्या वास्तूमध्ये अनेक वाईट घटना, हत्या, आत्महत्या झालेल्या असतात. ज्यामुळे अनेक विचित्र अनुभव त्या वास्तूत येत असतात. या बाधिक वास्तू कशा ओळखायच्या, यात कितपत तथ्य आहे आणि यावर काही उपाय करता येतील का याबद्दल पुढील लेखात माहिती देण्याचा प्रयत्न करेन.                 

© ह्या लेखाचे संपूर्ण हक्क लेखिकेकडे आहेत. यातील कोणतीही माहिती किंवा संपूर्ण लेख लेखिकेच्या लेखी परवानगीशिवाय कोणत्याही पद्धतीने वापरता येणार नाही याची नोंद घ्यावी. परवानगी हवी असल्यास shivsanchitam@gmail.com. या वर ई-मेल करावी.   

                 =================================================

The disputes between the earlier generation and the new generation commonly include the protocols of the rituals mostly daily rituals. Some rituals are Vedic while some are Tantric. Along with the detailed information of these rituals, if we understand the principles behind them then only performing these rituals will make sense. The detailed protocols of these rituals are available now a days. But if the purpose of the ritual is not known it may reduce it's seriousness. Today's generation is suspicious about these rituals or worshiping a deity, as many questions are still unanswered. These questions are many times answered by giving references of different mythological stories. Mythology is not the answer to the queries rather the new generation is not going to accept such answers as this reference has no scientific views. Many times we can observe that the mythological stories are created to make people believe in the rituals. The examples mentioned in mythology like miracles performed by a deity, sudden gain of prosperity by an imaginary person due to worshiping of a deity, overcoming impossible obstacles in life by worshiping a deity etc. sound unthinkable. Still such examples are given while reading some holy texts. While performing daily rituals various 'remedies' given by different people are taken into account which simply adds to the confusion. Well lets try and understand the principles and purpose behind some common rituals. 

The rituals start by the Poojan or worship of the land/ house (Vastu) where we stay or going to stay in future. The science or system of architecture is known as Vastushastra. The use of Vastushastra while purchasing a new house or changes made in a owned house according to Vastushastra are the most important points here. The worshiping of the Vastu is performed by different rituals like Udakshanti, Vastushanti, Kalash Poojan, Abhishek, Homa, Ganesh Poojan etc. Every ritual has a defined protocol. The purpose of these rituals is to remove any Dosha or defect of the Vastu. Vastushastra gives utmost importance to five basic elements i.e. Akash (sky/space), Agni (fire), Vayu (Air), Jal (Water) and Prithvi (Earth). The basic element Earth on which we construct our house is naturally affected by remaining 4 elements i.e. fire, water, air and sky. Worshiping of these elements i.e. nature itself is absolutely valid. The directions and their lords specified by Vastushastra are based on nature. For example Vastushastra says the main door of the house should be facing the East. As the Sun rises from the East, the early Sun rays falling in the house are definitely beneficial. If we work by facing East we get a positive energy. This energy and Sun rays are good for our health which make us more energetic. So East direction is important in Vastushastra. Another point in Vastushastra is we should not sleep with our feet facing South direction. Vastushastra says South is the direction of Yama, the God of death. The scientific reason behind this is the human body has a magnetic field with head as it's north pole. The Earth's magnetic field around us also has its north pole at north direction. So if we sleep with our head facing north then Earth's north pole and our body's north pole create a repulsive force as similar poles repulse each other. This disturbs the human blood circulation causing health issues like blood pressure, stress, insomnia etc. The synchronization of internal body clock is disturbed periodically. Though these facts are scientifically proved ten directions are allotted with ten lords (deities) in mythological texts to make people believe and follow the principles of Shastras. For example lord of South direction is Yama, lord of East direction is Indra etc. If the scientific aspects of the principles are understood there is no need of these mythological references. If we understand and interpret the symbolism correctly it can be linked to modern science easily.         

Well, if we strictly follow all the protocols in Vastushastra and construct a house will it solve all the problems in life? The Vastu or the house where we stay or work is a part of our life. Thus completely depending on Vastushastra is not going to solve all our problems. Our Karma is definitely going to reflect on our lives. Vastushastra can be useful where success is not attained in spite of putting all the efforts or some trouble is caused due to Vastu dosha or defects in the Vastu. For example if someone is sleeping facing the feet towards South direction and having blood pressure problems then this can be reduced or cured by changing the sleeping position. In such cases sometimes medicines do not work as internal body clock and blood circulation are disturbed. So Vastu tips can be used as a supplementary remedy for the problems. Understanding the scientific base of this shastra can also reduce the misunderstandings about this science.    

Today it has become almost impossible to buy a house or land according to Vastushastra. Making major changes in a already purchased house are also not possible every time. Then how to use Vastushastra in today's world? Then the first thing to remember is our life and future is not solely dependent on Vastu but it depends on our behaviour. So our behaviour should be good irrespective of our Vastu. While purchasing a house or land practical points can not be neglected. In spite of all if any changes are required according to Vastushastra then only possible changes should be made. Each and every correction according to  Vastushastra can not be done. To purify the Vastu, initially poojas or homas like Vastushanti should be performed. But taking advises from different authorities and making changes constantly is not advisable. If any bad incidence occurs in life then assuming that it has happened only due to Vastu dosha will not be a proper judgement. Some incidences occur in our life as per the destiny and  a new house is purchased in the same period it can be merely a coincidence. So any changes to be made in the house should be followed after knowing the reason behind it. Rather than blindly following or overusing Vastushastra one should apply the Vastu tips only when the problems are caused by Vastu dosha is confirmed. For example some flat numbers are not suitable for the owners or some things in house are kept facing the wrong directions which cause serious ill effects. One should try to remain happy in the house. If the people in the house keep thinking that there is Vastu dosha it will create negative energy in the house. If the people in the house keep their minds full of positiveness and make the necessary changes then it will definitely show good results. As Astrology is a guiding science, Vastushastra is a supplementary science. Vastushastra can be used to remove the ill effects due to Vastu dosha which create obstacles in life. But expecting that Vastushastra can create miracles and change one's life completely will not be correct.     

There is no doubt that proper use of Vastushastra can help in many ways. The only exception to this is haunted or possessed houses or locations. In some places a lot of foul incidences occur like suicides, murders etc. Later people in such places experience weird things happening or face a lot of problems in life. How to know that any location is haunted or possessed? How much factual it is? Is there any remedy on such paranormal activities? Lets try and get the answers in my next article.  

© All rights reserved. No part of this publication may be reproduced, distributed or transmitted in any form without the prior written permission of the writer. For permission requests email to shivsanchitam@gmail.com.

                   ======================================================

परंपरा आणि आधुनिकता - एक सुवर्णमध्य (Cultural Traditions and Modernization- A Golden Mean)

ज्योतिष शास्त्रात दिलेले उपाय असोत किंवा जुन्या रूढी परंपरा, आजची पिढी आणि आधीची पिढी यात हे उपाय, विधी, सणवार कसे करायचे याबद्दल दुमत आढळतं. नवीन पिढीचा ह्या सगळ्यावर विश्वास नाही आणि त्यामुळे देवाधर्माचं कार्य नीट पार पडत नाही असा आधीच्या पिढीचा समज आहे. आणि नवीन पिढीला हे बऱ्याचदा थोतांड वाटतं आणि जरी तथ्य वाटत असलं तरी सगळे यथासांग विधी करण्याइतका वेळ नसतो यामुळे आधीची पिढी जाचक वाटते. या सगळ्याबद्दल शास्त्र काय सांगतं आणि त्याचे कोणते परीणाम आहेत याची थोडी माहिती मिळाली तर असे गैरसमज नक्कीच दूर होतील. 

हे गैरसमज कसे निर्माण झाले आहेत याचा आढावा घेतला तर काही गोष्टी लक्षात येतात. आपल्याकडे रूढी परंपरा, घराण्याच्या चाली रीती अशा अनेक गोष्टींची सरमिसळ आहे. आधीच्या पिढीबद्दल बोलायचं तर एकूणच महत्त्वाकांक्षी लोकांची संख्या कमी होती. शिक्षण आणि अर्थार्जन यांतील संधी मर्यादित होत्या. स्त्रिया आर्थिक दृष्ट्या इतक्या स्वावलंबी नव्हत्या. त्यांना शिक्षण, नोकरी किंवा व्यवसाय यांची फारशी मुभा नसायची. आपलं कुटुंब सांभाळून त्या शिक्षण घेत आणि जमलं तरच अर्थार्जन करत. पुरुषांच्या बाबतीत बोलायचं झालं तर मोजकंच शिक्षण घेऊन नोकरी करण्याकडे कल होता. नोकरीत बढती मिळवणे किंवा उच्चशिक्षण याची ओढ कमी होती. यामुळे पूर्वापार चालत आलेल्या परंपरा सांभाळणं शक्य होतं. मुबलक वेळ आणि एकत्र कुटुंब पद्धती यामुळे यथासांग विधी करून एखादा सण किंवा व्रत वैकल्य केली जात असत. कोणत्याही पूजेची तयारी, नैवेद्य आणि स्वयंपाक यांची जबाबदारी स्त्रियांवर होती. स्त्रियाही सर्व जबाबदाऱ्या सांभाळत असत. आताच्या पिढीनं हे सगळं लहानपणी पाहिलंही आहे पण काळ इतक्या झट्कन बदलला की या पिढीला हे सगळं करणं अशक्य होऊ लागलंय. आधीच्या पिढीला मात्र हा बदल पचवता येत नाही कारण त्यांनी हे सगळे सोपस्कार केले आहेत. मग आमच्या मुलांनी का करू नयेत असा प्रश्न त्यांना पडतो. स्त्रिया स्वावलंबी व्हायला लागल्या, परदेशात जाऊ लागल्या त्यामुळे या सोपस्कारांसाठी वेळ अपुरा पडू लागला. आर्थिक गणितं बदलली आणि महागाईमुळे स्त्रियांना नोकरी करणं अनिवार्य होऊ लागलं. आहे त्यात समाधान मानणाऱ्या आधीच्या पिढीला हे थोडं खटकायला लागलं. आजही अनेक मुलींना विशेषतः सुनांना घर सांभाळून नोकरी करण्याचा सल्ला दिला जातो. सुनांकडून विशेष अपेक्षा असतात. यात स्त्री वर्गाची फरफट होते आणि खटके उडायला लागतात. एकत्र कुटुंब पद्धती नसल्याने सगळी जबाबदारी एकट्या स्त्रीवर आली तर शारीरिक दृष्ट्याही ते कठीण होतं. 

या सगळ्या व्यावहारिक अडचणींमध्ये या दोन्ही पिढ्यांत एक वैचारिक मतभेदही आहे आणि तो खूप महत्त्वाचा आहे. कोणताही विधी, पूजा, सणवार एका विशिष्ट पद्धतीनेच का करायचे? त्यात कालानुरूप बदल करता येणार नाही का? अशा अनेक प्रश्नांची उत्तरं आधीच्या पिढीकडे नाहीत. केवळ आमच्या पूर्वजांनी सांगितलं म्हणून ते खरं आहे आणि तसंच झालं पाहिजे असा त्यांचा हट्ट असतो. कोणत्याही विधीची संपूर्ण माहिती नसल्यानं याची समाधानकारक उत्तरं त्यांना देता येत नाहीत म्हणूनच नवीन पिढीला त्या गोष्टींचं मूळ समजत नाही आणि ते थोतांड किंवा अवडंबर वाटतं. गणपतीला लाल फूल का वहायचं? उपवास का करतात? अशा साध्या गोष्टींपासून माणसाच्या मृत्यूनंतर केले जाणारे विधी का करतात? इथपर्यंत कोणत्याही शंकेचं निरसन केलं जात नाही. आधीच्या पिढीने असे प्रश्न कोणाला विचारलेच नाहीत किंवा मोठ्यांच्या धाकामुळे त्यांना ते विचारता आले नाहीत. यामुळे निर्माण होणाऱ्या वैचारिक मतभेदांचं पर्यवसान हे या विधींवरच्या अविश्वासात होतं.       

भारतीय संस्कृतीत असणाऱ्या विधींना शास्त्रीय कारणं आहेत. त्यामागची तत्त्वं माहित नसल्याने काही शास्त्रीय विधी कायमचे नष्ट होतील की काय अशी भीती वाटते. या शास्त्रीय कारणांची माहिती नवीन पिढीला मिळाली तर आपली संस्कृती टिकून राहिलंच पण यामुळे येणाऱ्या पिढयांना त्याचा फायदाही होईल. नवीन पिढीची बदललेली जीवनशैली पाहता यातून काही सुवर्णमध्य काढता येईल का याचा विचार आता व्हायला हवा. या शास्त्रीय विधींसाठी लागणारं साहित्य आता उपलब्ध असेलच असं नाही. त्याला काही पर्याय शोधले जायला हवेत. शास्त्रीय माहितीच्या आधारे अशा सुधारणा करून आणि योग्य व्यक्तींचा सल्ला घेऊन जर असे विधी, उपाय किंवा दैनंदिन जीवनातील काही गोष्टी नवीन पद्धतीने करता आल्या तर दोन पिढ्यांमधला हा दुवा नक्कीच साधता येईल. अशाच काही विधींबद्दल आणि त्यात करता येण्यासारख्या बदलांबद्दल पुढील काही लेखांत माहिती देण्याचा प्रयत्न करेन.    

© ह्या लेखाचे संपूर्ण हक्क लेखिकेकडे आहेत. यातील कोणतीही माहिती किंवा संपूर्ण लेख लेखिकेच्या लेखी परवानगीशिवाय कोणत्याही पद्धतीने वापरता येणार नाही याची नोंद घ्यावी. परवानगी हवी असल्यास shivsanchitam@gmail.com. या वर ई-मेल करावी.   

                           =======================================================

Today's generation and earlier generation always have disputes on how tocelebrate festivals, perform rituals or astrological remedies. The earlier generation thinks that the new generation does not believe in our tradition and our cultural or spiritual heritage is in danger. The new generation either thinks this is ostentation or has no time to perform the rituals and feels that the earlier generation is too taxing. If both generations are made aware of the principles behind these rituals and their effects, these misunderstandings can be definitely cleared. 

If we try to learn how these misunderstandings were created, then we realize certain issues. In our society there is a mixture of cultures, rituals and family traditions. In the earlier generation there were very few people who were really ambitious. There were limited opportunities in education as well as earning sources. Females were not completely independent and had many restrictions. The family was the priority for females and education or earning were only allowed if possible. Men used to take basic education and went for a job. Due to lack of ambitions many of them were also not keen about higher education or career prospects etc. The joint family system and availability of time were the reasons why the earlier generation could perform the rituals as per protocols. The females were taking the responsibility of the preparations for the rituals we well as cooking. The new generation has observed this system when they were young. In spite of this, the rapid change in the lifestyle has made it difficult for the new generation to follow in the parent's footsteps. The earlier generation could not digest this change as they have strictly performed all the rituals. So they think the next generation is giving excuses which they feel are questionable. As the females in new generation started getting independent and educated they found no time for these rituals.Due to inflation, now the females have to earn to run the families. This started the conflict between the self-satisfied earlier generation and the aspiring new generation. To a certain extent today also females are expected to work from home. The older generation expects more from daughter in laws. This leads to estranged relationships and particularly females suffer a lot. In this dilemma the females are still supposed to take all the responsibilities and increasing number of nuclear families are adding to the pressure on them.

Well in all these practical issues there is a conceptual misunderstanding which is a very important factor. Due to practical difficulties the new generation has some questions like "What is the principle behind the protocols of these rituals?" or "Can we alter these protocols periodically?". Frankly speaking the earlier generation can not answer these questions. They stick to their thoughts just because it was told by the ancestors. The lack of satisfactory answers to these valid questions make the new generation think that this is a hoax or ostentation, which is absolutely unnecessary. Even simple questions like why Lord Ganesha has be offered a red flower or why we keep a fast are not answered. Many people are still not aware of the importance of rituals after the death of any person. Either the earlier generation did not ask these questions to anybody or they could not ask their elders due to fear. Whatever may be the reason, the result of this conceptual difference is disbelief of the new generation on our traditional rituals.

Indian tradition and the rituals are based on valid scientific principles. The unawareness of the information regarding the principles is really taking our new generation away from our culture.If we can educate this generation about the traditions we will not only save our culture but it will also help the future generations in various ways. We should seriously think about finding a golden mean. The authorities in this field should come forward and help to alter the rituals without affecting the principles. For example the materials prescribed in the rituals may not be available today. If substitutes for such materials are derived from proper interpretation of the texts it will be possible to perform the rituals by new protocols with maximum effect. This will also help to avoid the misunderstandings between the two generations. I will try to elaborate some of these rituals and possible alterations in my next articles. 

© All rights reserved. No part of this publication may be reproduced, distributed or transmitted in any form without the prior written permission of the writer. For permission requests email to shivsanchitam@gmail.com.

                   ==================================================

ज्योतिष शास्त्राचा अतिरेक (Overuse of Astrology)

सध्या ज्योतिष शास्त्राचा वापर मोठ्या प्रमाणावर होताना दिसतो. एक ज्योतिषी म्हणून मात्र हा अतिरेक मला कुठेतरी खटकतो. कारण हा वापर शास्त्र म्हणून नाही तर एक खूळ किंवा फॅड म्हणून होतोय. वेगवेगळ्या माध्यमांमध्ये जाहिराती, तांत्रिक विधींचा भडीमार, अभिचार कर्मांच्याही जाहिराती, एका दिवसात कोणतीही अडचण दूर करण्याची जाहिरात अशा अनेक तद्दन दांभिक गोष्टींमुळे या शास्त्राचा मूळ उद्देशच हरवल्यासारखा वाटतोय.    

खरं तर ज्योतिष शास्त्र, वास्तूशास्त्र, सामुद्रिक शास्त्र, वैदिक आणि तांत्रिक शाखा आणि त्यासंबंधित विषयांवरचे प्राचीन ग्रंथ यांत या शास्त्रांचा उद्देश, विधी आणि खगोलशास्त्रीय घटना यावर भर दिला गेला आहे. पण मूळ ग्रंथांचं अर्धवट किंवा चुकीचं भाषांतर आणि लोकांची बदललेली मानसिकता यामुळे दांभिक लोक केवळ धंदा करण्यासाठी याचा वापर करत आहेत. ते खरेच ज्योतिषी किंवा तांत्रिक आहेत की नाही हा वादाचा मुद्दा आहे. पण खोटी आमिषं दाखवून पैसे उकळणे, तांत्रिक शाखेच्या नावाखाली अंधश्रद्धा पसरवणे अगदी स्त्रियांचं शोषण करण्यापर्यंत ही फसवणूक चालू आहे. या शास्त्रांची अपुरी माहिती आणि बदललेल्या जीवन शैलीतल्या अडचणी यामुळे अनेक लोक याला बळी पडत आहेत. 

ज्योतिष शास्त्र आणि संबंधित ग्रंथ लिहिले गेले तेव्हाची परिस्थिती आजच्या पेक्षा खूपच निराळी होती. पण काळानुसार ह्या ग्रंथांच्या भाषेत फारसे बदल झाले नाहीत आणि तेव्हाचा काळ आणि आजचा काळ यातला दुवाच साधला गेला नाही हे याचं मुख्य कारण आहे. त्यामुळे नवीन पिढी या ग्रंथांना थोतांड मानते. अगदी साधी उदाहरणं घ्यायची झाली तर हस्त सामुद्रिक शास्त्रावरील काही ग्रंथांत अजूनही तळहातावर एखादी खूण असेल तर मनुष्य राजा किंवा चक्रवर्ती सम्राट होतो असं भाष्य असतं. आता असं कोणतंही पद नसताना त्याची आजच्या काळाशी सांगड घातली गेली नाही तर ते भाष्य निरर्थक वाटतं. पूर्वीच्या काळी लोकसंख्या मर्यादित होती आणि प्राणी व वनस्पती मुबलक प्रमाणात होते. त्यामुळे अनेक वैदिक किंवा तांत्रिक विधी करणं सहज शक्य होतं. आता अफाट लोकसंख्या, वेळेची मर्यादा आणि नष्ट झालेले प्राणी व वनस्पती यामुळे हे विधी तंतोतंत करणं अशक्य आहे. त्यामुळे हे विधी ज्या पुस्तकांत आहेत ती पुस्तकं केवळ वाचना पुरतीच राहिली आहेत. काही ज्योतिषांनी काळानुसार भाषेत बदल करण्याचा प्रयत्न नक्कीच केला आहे पण अशा ज्योतिषांची संख्या कमी आहे. तसंच अनेक पुस्तकांत ज्योतिष शास्त्राचा मूळ उद्देश, त्यावरील भाष्य यापेक्षा लेखकाने पाहिलेल्या कुंडल्या हा एक स्वतःच्या जाहिरातीचा भाग जास्त असतो. अशी उदाहरणं जरूर द्यावीत पण प्रत्येक व्यक्तीची कुंडली किंवा हस्तरेखा एकाच तराजूत तोलणं शक्य नाही. याचा परीणाम म्हणजे अशा उदाहरणांतील प्रसिद्ध व्यक्तींच्या कुंडल्या किंवा हस्तरेखा यांच्याशी स्वतःची तुलना करण्याकडे वाचकांचा कल असतो. प्रत्येक व्यक्ती ज्योतिष विषयाची अभ्यासक नसते, सामान्य वाचकाला स्वतःचं भविष्य पाहण्यात जास्त रस असतो. ज्योतिष शास्त्रात अध्याहृत असलेले बारा ग्रह आणि कुंडलीतील बारा स्थानं धरून किती प्रकारे कुंडली मांडता येते हे उघड आहे. यामुळे वरवर पाहता अनेक कुंडल्या एकसारख्या दिसतात. अशा वेळी जुजबी माहिती वरून काही ठाम मत बनवून घेणं योग्य नसतं याची कल्पना लेखकांनी द्यायला हवी. 

आताची जीवनशैली स्पर्धात्मक असल्यानं लोकांचे दृष्टिकोनही खूप वेगळे आहेत. झटपट यश मिळवण्यासाठी वाट्टेल त्या थराला जाण्याची लोकांची तयारी असते. याचाच फायदा घेऊन अभिचार कर्मांच्या जाहिराती केल्या जातात. वशीकरण, मारण, विद्वेषण अशा कर्मांचा उल्लेख सामान्य भाषेत करून लोकांना मोहवलं जातं. कोणतेही विधी (अगदी अभिचार कर्मांचेही) इतके सोपे नसतात. त्यासाठी लागणारी तपश्चर्या, एकाग्रता आणि मुख्य म्हणजे कार्य सिद्ध करण्यासाठी लागणारे योग यावर ह्या कर्मांचे परीणाम अवलंबून असतात. अशा दांभिक जाहिराती आणि त्यासाठी स्वघोषित ज्योतिषी / तांत्रिक यांचा भपकेबाज पेहराव या सगळ्यामुळे सुज्ञ लोक ह्या शास्त्रापासून दूर राहतात. खऱ्या साधकाला अशा भपकेबाज वागण्याची गरज नसते. पण अशा प्रकारच्या मांडणीमुळे या शास्त्राची बदनामी होत आहे हे सत्य नाकारता येणार नाही. याचाच एक दुष्परिणाम म्हणजे काही कारण नसतानाही रत्नांचा, उपायांचा वापर केलाच पाहिजे असा काहींचा समज होतो. जन्मकुंडलीचं विवेचन ऐकल्यावर "मी कोणता खडा वापरू?" किंवा "नेहमी वापरता येईल असा काही तोडगा आहे का?" असे प्रश्न मला अनेकदा विचारले जातात. काही अडचण नसताना किंवा जिथे उपायांपेक्षा कष्टांची गरज आहे तिथे अशा जाहिरातींमुळे उपायांची मागणी केली जाते.      

ज्योतिष शास्त्राचं शिक्षण हा एक मुद्दाही विचारात घेण्यासारखाच आहे. खरं तर या शास्त्रात 'पदवी'पेक्षा अनुभव जास्त महत्त्वाचा ठरतो. अनेक कुंडल्या (आणि हस्तरेखा) अभ्यासल्यानंतर ज्योतिषाची स्वतःची अशी एक पद्धत किंवा शैली तयार होते. पुस्तकी ज्ञानापेक्षा अशा स्वतःच्या अनुभवामुळे आलेल्या ज्ञानावर खरा ज्योतिषी भाकीत सांगत असतो. कारण पुस्तकातले मुद्दे आयुष्यातल्या घटनांशी जसेच्या तसे जोडता येत नाहीत. यासाठी तर्क आणि अनुभव हाच मार्ग आहे. मात्र निवृत्तीनंतर वेळ घालवण्यासाठी किंवा लहान वयात 'छंद' म्हणून या शास्त्राचा 'अभ्यास' केला जातो. आज अनेक ठिकाणाहून यातल्या पदव्याही घेता येतात आणि त्या घेण्यात काहीच गैर नाही. पण या शास्त्राचा खरा अभ्यास केवळ पदवीवर थांबत नाही हे माझं स्पष्ट मत आहे. कुंडली बनवण्याचं गणित आणि विवेचन शिकल्यानंतरच खरा अभ्यास सुरु होतो, ज्यात अनेक कुंडल्यांचा अभ्यास करावा लागतो. हस्तरेखांचं शिक्षणही अनेक लोकांच्या हस्तरेखा पाहून करावं लागतं. यातली विविधता कागदावरची पदवी घेऊन शिकता येत नाही, त्यासाठी संशोधनात्मक अभ्यासाची गरज असते. पण ज्योतिष शास्त्रातील  गणितापेक्षा कुंडली विवेचन रंजक असल्यानं त्यावरच भर दिला जातो आणि कुंडली मांडण्याचं गणित टाळून कॉम्प्युटर वर कुंडली पहिली जाते. कॉम्प्युटरवर बनवलेली कुंडली आणि संपूर्ण गणित मांडून स्वतःच्या हाताने बनवलेली कुंडली यात अभ्यासाच्या दृष्टिकोनातून खूप फरक पडतो. आता काही महिने (फक्त कुंडली विवेचनाचं) शिक्षण घेऊन ज्योतिषी बनण्याचं प्रमाण वाढत चाललं आहे. तात्पुरतं शिक्षण घेऊन ज्योतिषी म्हणवून घेणाऱ्या काही व्यक्तींमुळेही ह्या शास्त्राचं गांभीर्य कमी होत चाललं आहे.  

एक ज्योतिषी आणि एक वाचक म्हणून ज्योतिष शास्त्राची आजची प्रतिमा सुधारण्यासाठी मी माझे हे विचार मांडले आहेत. यातून बोध घेऊन ह्या शास्त्राचा योग्य मान राखला जावा आणि चांगल्या दृष्टिकोनातून याचा वापर व्हावा हीच इच्छा आहे.      

     

© ह्या लेखाचे संपूर्ण हक्क लेखिकेकडे आहेत. यातील कोणतीही माहिती किंवा संपूर्ण लेख लेखिकेच्या लेखी परवानगीशिवाय कोणत्याही पद्धतीने वापरता येणार नाही याची नोंद घ्यावी. परवानगी हवी असल्यास shivsanchitam@gmail.com. या वर ई-मेल करावी.   

                             =========================================================

In recent years Astrology has been glamorized and overused beyond limits. As an astrologer I abhor this overuse because astrology has become a fad or a fashion rather than a science. Many kinds of advertisements in different media including Tantric remedies (even Abhichara Karmas), remedies to get rid of problems in 24 hours etc are deviating us from the basic goals of astrology. 

The original texts of Astrology, Vastushastra, Samudrik Shastra, Vedic and Tantra traditions emphasize on the principles, rituals, astronomical events and ultimate goals of these traditions. Sadly due to the incomplete or wrong translations of these original texts and changed mentality of the society, the pseudo masters of astrology or tantra are taking big advantages. Their knowledge in astrology or tantra is a controversial subject. By bluffing and plundering money, spreading superstitions or even by harassing women these pseudo masters are exploiting the needy people. Due to inadequate information about these traditions and problems in the changing lifestyle people are falling prey to these kind of advertisements. 

The ancient lifestyle when these texts were written was totally different from today's lifestyle. The language in many recent editions of these texts was not changed according to time, which missed the connection between the two periods. Due to unchanged ancient language in the translations of these texts, new generation has stamped these traditions as hoax. We can take a few simple examples of this. In many books of Hasta Samudrik Shastra (palmistry) there is a common interpretation which says "If a person has a specific mark on palm he will be a king or an emperor". Now this concept of becoming a king or emperor has to be related to the modern world or else it may sound meaningless. Secondly in ancient times it was possible to perform all the rituals as the population was limited and many plants and animals were present in abundance. Speaking for today's world it is not possible to perform the rituals as per protocol because many plants and animals are extinct, the society laws are also different. So these books are just read for entertainment and forgotten. Well, there are some astrologers who have tried to make changes in the translations of these texts  but they are very few in number. There are numerous books on astrology where the authors make their advertisement by writing the cases they have solved rather than writing on principles of astrology. I am not against giving the examples of such cases but every kundli can not be judged by a particular combination of planets. As a result, the readers compare their kundlis or lines on the palm with that of a celebrity. Everybody is not a student of astrology or palmistry so its obvious that most people are interested in knowing their own future. Astrology takes twelve planets into account and there are twelve houses in a kundli. So by considering all possible combinations a kundli can be written in limited ways. So apparently many kundlis look same or have same planet positions. In such cases it is the author's responsibility to inform the readers that jumping on to any conclusion on the basis of these examples is not advisable.  

Today's competitive lifestyle has changed the views of people in general. For quick success people are ready to go to any level. The pseudo Tantrics take advantage of this mentality and advertise their so called left handed tantric skils. They put advertisements of Vashikaran, Maran etc in fascinating or enchanting words promising the work to get done in a few days or hours. Ironically these protocols are not so simple to perform and take time to show the effect. The results of these rituals depend on many parameters. Due to these phoney advertisements and the garish apparel, discreet people keep a distance from all astrologers. Real masters of astrology or tantra won't need any such fancy advertisement. It can not be denied that this kind of gaudy presentation is one of the reasons of the downfall of this remarkable science. Another side effect of this is many people think that the use of a remedy or gemstone is a must. Even I have been asked many times "Should I use any gemstone?" or "Any remedy or mantra which can be used in general?" Even if there is no requirement of remedies or rather than a remedy practical efforts should be put to solve the issue, people still ask for remedies. This bombardment of various advertisements has adversely impacted peoples' minds. 

The qualification of an astrologer is another issue which needs to be reformed. I strongly feel that just getting an official degree on papers is not enough in this field. Experience of  the astrologers is what really matters. After studying numerous kundlis (or palm lines if a palmist) an astrologer develops his/her own style. Rather than theoretical knowledge an astrologer 'predicts' on the basis of practical experience. The reason behind this is the theoretical points in astrological texts can not be linked to an 'exact' situation of human life. This needs logic and a lot of experience with full dedication. People take astrology very lightly and 'study' it after retirement to pass the time or at a young age as a hobby. Now different universities offer degree courses in astrology as a subject and there is nothing wrong in getting official degree as an astrologer. My point is the actual 'study' of astrology can not stop after getting the degree. The actual 'study' starts after  theoretically learning the mathematics for calculating a kundli and its prediction. This 'study' means learning many kudlis of various people from different backgrounds. Similarly palmistry is studied by reading palms of many people from various backgrounds. This diversity can not be learnt by just getting a degree. A research oriented study is required to get mastery in this science. As prediction part in the study is more recreational than the mathematical part, more importance is given to it and the calculation is done using computer softwares. There is a major difference between a computerized kundli and a manually calculated kundli from study point of view and accuracy. Sadly by neglecting this view many students are just studying the prediction part on a computer generated kundli and becoming professional astrologers. This short term study of such a vast subject is also contributing in decreasing it's seriousness.     

As an astrologer and a reader I have put my thoughts here. I hope it will help to improve the reputation of Astrology. This phenomenal ancient tradition should be used respectfully for the welfare of all. 

© All rights reserved. No part of this publication may be reproduced, distributed or transmitted in any form without the prior written permission of the writer. For permission requests email to shivsanchitam@gmail.com.

                          ========================================================  

ज्योतिष शास्त्र आणि काही अलिखित नियम (Some technical know'hows of Astrology)

ज्योतिष शास्त्र आणि त्यातील उपाय याबद्दल माझ्या आधीच्या लेखांत मी माहिती देण्याचा प्रयत्न केला. जन्मकुंडलीचं विवेचन आणि उपाय या दोन्ही गोष्टींचा विचार करताना काही मुद्दे लक्षात ठेवले तर उपायांचा फायदा तर होतोच आणि त्याचबरोबर कोणत्याही अंधश्रद्धेला थारा दिला जात नाही. असे काही मुद्दे इथे मांडले आहेत. 

अनेकदा परीस्थितीमुळे आलेली हतबलता आणि मानसिक त्रास यामुळे लोक अडचणींच्या काळात मार्ग शोधण्यासाठी ज्योतिष शास्त्राचा आधार घेतात. एरवी ह्या शास्त्रावर विश्वास नाही असं ठामपणे सांगणारे लोक अडचणी आल्या की ह्या शास्त्राकडे वळतात. याचं कारण असं की बऱ्याच लोकांचा ह्या शास्त्रावर किंवा देव धर्मावर विश्वास असतो पण त्यातील अवडंबर त्यांना नको असतं. ही अगदी योग्य भावना असली तरी अवडंबर नक्की कसं टाळावं? याचीही माहिती करून घेण्याची इच्छा नसते. जर आधीच ह्या शास्त्राची जुजबी माहिती करून घेतली तर खरं शास्त्र आणि अवडंबर यात फरक करता येईल. याच अनुषंगाने येणारा आणखी एक मुद्दा म्हणजे ह्या शास्त्राची जुन्या पद्धतीची मांडणी. हे शास्त्र पुरातन असल्यामुळे त्या काळातील जीवन सरणीला अनुसरूनच ज्योतिष विषयक ग्रंथ लिहिले गेले आहेत. पण काही जणांना आजच्या काळातील गोष्टी ह्या ग्रंथांमध्ये नसताना विवेचन कसं दिलं जातं? अशी शंका असते. ज्योतिष शास्त्रातील भाषेमधला प्रतीकवाद समजून घेतला तर त्याचा अर्थ आताच्या काळानुसार नक्की लावता येईल. यासाठी एक साधं उदाहरण घेऊ. शुक्र ग्रहाचं कारकत्व म्हणजे कलाकौशल्य, विषयसुख, कांति इ. आहे. त्यामुळे शुक्र ग्रह जन्मकुंडलीत शुभयोग करत असेल तर ती व्यक्ती कलाकार बनू शकते. अर्थात यासाठी संपूर्ण कुंडलीचा अभ्यास करणं गरजेचं आहे. पण या उदाहरणावरून ग्रहांचं कारकत्व आणि आजच्या काळातल्या काही गोष्टींची सांगड कशी घालता येईल याची कल्पना करता येऊ शकेल. यात ज्योतिषाचं कौशल्य आणि चौफेर अभ्यासही तितकाच महत्त्वाचा आहे.              

काही लोकांना वरचेवर जन्मकुंडली वेगवेगळ्या ज्योतिषांना दाखवण्याची सवय असते. जन्मकुंडलीचं विवेचन हे शक्यतो एकाच ज्योतिषाकडून करून घ्यावं. जर काही कारणानं एकाच ज्योतिषाकडे नेहमी जाता येणार नसेल तर केवळ काही अडचणी असतील तेव्हाच दुसऱ्या ज्योतिषाचा सल्ला घ्यावा. भाकीत बरोबर आहे की नाही हे तपासण्यासाठी वेगवेगळ्या ज्योतिषांकडे गेल्यास गोंधळ उडेल. तसंच ज्योतिषाकडे जाताना मनात श्रद्धा असावी. एखाद्या ज्योतिषाची तुलना दुसऱ्या ज्योतिषाशी करून वादविवाद करू नयेत. ज्योतिषाकडे जाण्याआधी त्याची माहिती नक्की असावी पण ज्योतिषाचं ज्ञान हे त्याच्या प्रसिद्धीपेक्षा जास्त महत्त्वाचं आहे. त्यामुळे मोठमोठ्या जाहिराती, तंत्र शास्त्रातील उपायांबद्दलचे मजकूर इत्यादी गोष्टींना बळी पडू नये.      

प्रश्नकर्त्यानं आपल्या कुंडलीचं विवेचन तसंच दिलेल्या उपायांची चर्चा करू नये. उपायांची शक्ती त्या व्यक्तीसाठीच राखून ठेवलेली असावी. 

जन्मकुंडलीच्या विवेचनाचा हेतू अडचणी दूर करण्याचा असतो त्यामुळे आयुष्यातील प्रत्येक लहान सहान गोष्टींची कल्पना ज्योतिषी आपल्याला देईल हा विचार करून विवेचन मागणं योग्य होणार नाही. एक ज्योतिषी म्हणून माझा अनुभव असा आहे की प्रश्नकर्त्याची अडचण काय आहे हे मी न सांगता ओळखावं असं बऱ्याच जणांना वाटतं. जन्मकुंडली समोर ठेवल्यावर एखादा मुद्दा ज्योतिषानं स्वतःहून ओळखावा ही मागणीच ज्योतिष शास्त्राला धरून नाही. जन्मकुंडली पाहिल्यावर अनेक मुद्दे ज्योतिषाच्या लक्षात येतात हे खरं असलं तरी प्रत्येक गोष्ट ज्योतिषानं अचूक ओळखावी असं घडू शकत नाही. आपली अडचण निःसंकोचपणे ज्योतिषासमोर मांडली तरच काही मार्ग निघू शकेल. अनेकदा लोक काही मुद्दे स्वाभिमानापोटी सांगत नाहीत. चुकीची किंवा अर्धवट माहिती ज्योतिषाला दिली तर मार्ग कसा काय निघू शकतो? मी मागे नमूद केलं होतं तसं उपाय ही केवळ औषधं आहेत पण त्यासाठी डॉक्टरला काय आजार आहे याची माहिती द्यावीच लागते. चुकीची औषधं आजार बरा करू शकणार नाहीत, तसंच चुकीच्या माहितीमुळे योग्य मार्गदर्शन मिळू शकणार नाही. म्हणून प्रश्नकर्त्यानं आपण ज्याच्याशी  निःसंकोचपणे बोलू शकतो अशाच ज्योतिषाकडे जावं.

आणखी एक महत्त्वाचा मुद्दा म्हणजे कोणताही उपाय स्वतः ठरवून किंवा कोणी सांगितला म्हणून करू नये. मनःशांतीसाठी असलेले साधे मंत्र किंवा साधी स्तोत्रं म्हणायला काहीच हरकत नाही. पण विशेष उपाय मात्र योग्य व्यक्तीच्या सल्ल्यानेच सुरु करावेत. याचं पाहिलं कारण म्हणजे उपाय कोणत्याही स्वरूपातला असो त्याची शक्ती आणि दोष हे जाणकार व्यक्तीलाच माहित असतात. दुसरं कारण असं की उपाय करताना असलेले विधी योग्य पद्धतीनेच केले गेले पाहिजेत. याचं गांभीर्य नसेल तर उपायांचं फळ मिळत नाही. प्रत्येकाच्या परिस्थितीनुसार त्यात काही अडचणीही येऊ शकतात. अशा वेळी विधींमध्ये काही बदल करायचे असतील तर ते स्वतःहून करू नयेत. उदा: कधी कधी जपासाठी वेळ देता येत नाही. अशा वेळी जपसंख्या बदलताना जाणकार व्यक्तीचा सल्ला घ्यावा. मंत्र म्हणताना स्पष्ट शब्दोच्चार हा खूप महत्त्वाचा मुद्दा असतो. अनेकदा शब्दोच्चार चुकतात ज्यामुळे मंत्राचा प्रभाव दिसत नाही. जपमाळ कोणत्या बोटांमध्ये धरावी यालाही काही नियम आहेत. तसंच कोणत्याही देवतेची आराधना करायची असेल तर त्या देवतेच्या रूप आणि गुणांची माहिती करून घ्यावी. त्यानुसार देवतेची आराधना करावी. अशा गोष्टींकडे बऱ्याचदा दुर्लक्ष केलं जातं. या सगळ्या विधींची पूर्ण माहिती घेऊनच उपाय करावेत. 

काही लोकांना विधीवत उपाय केल्यानंतरही फळ मिळत नाही. यात प्रश्नकर्ता आणि ज्योतिषी दोघांचीही जबाबदारी असते. जसं प्रश्नकर्त्यानं आपण कोणती इच्छा पूर्ण करण्यासाठी उपाय करतोय याचं भान ठेवायला हवं तसंच ज्योतिषानं सुद्धा आवाक्याबाहेरील इच्छा, अटळ घटना याबाबतीत खोटी आश्वासनं देऊ नयेत. जर जन्मकुंडली नुसार एखादी गोष्ट मिळवणं अशक्यच असेल तर त्याची पूर्ण कल्पना ज्योतिषाने प्रश्नकर्त्याला द्यावी.  उपाय हे तेव्हाच प्रभाव दाखवतात जेव्हा तसे योग कुंडलीत असतात आणि काही अडथळ्यांमुळे इच्छा पूर्ण होत नसते. त्यामुळे ज्योतिषाने उपाय सांगताना किंवा भाकीत करताना प्रश्नकर्त्याला अंधारात ठेऊ नये.   

आपण अनेकदा वृत्तपत्र, दूरदर्शन वरील वाहिन्या, मासिकं अशा अनेक माध्यमांमध्ये रोजचं किंवा वार्षिक भविष्य असा एक भाग पाहतो. यातील भविष्य प्रत्येकाला तंतोतंत लागू पडेलच असं नाही. याचं कारण म्हणजे एकूण राशी फक्त बारा आहेत. प्रत्येक राशींची कोट्यावधी माणसं जगात आहेत. त्यातल्या प्रत्येक व्यक्तीचं आयुष्य निराळं असतं. अगदी जुळ्या भावंडांच्या आयुष्यातही सगळ्या घटना एकसारख्या घडत नाहीत. मग केवळ राशींच्या आधारावर मार्गदर्शन कसं मिळू शकेल? अशा भाकितांचा उपयोग जुजबी गोष्टींत होत असेलही पण त्याचा खूप गांभीर्यानं विचार करून कोणतेही निर्णय घेणं किंवा एखाद्या व्यक्तीचा स्वभाव कसा आहे हे ठरवून त्या व्यक्तीला दोष देणं सर्वस्वी चूक आहे.     

सगळ्यात महत्त्वाचा मुद्दा म्हणजे ज्योतिष शास्त्राच्या आहारी जाऊ नये. हे शास्त्र आणि उपाय यांचा अतिरेक कधीही करू नये. आपलं आयुष्य आपणच घडवायचं असतं. त्यात अडचणींच्या वेळी मार्गदर्शन आणि अडथळे दूर करण्यासाठी साहाय्य म्हणूनच ह्या शास्त्राचा वापर करावा. ज्योतिष शास्त्रालाही स्वतःच्या अशा मर्यादा आहेत त्या ओळखून ह्याचा अतिरेक टाळावा. योग्य प्रकारे या शास्त्राचा वापर केला गेला तरच या शास्त्राबद्दलचे गैरसमज दूर होतील. ज्योतिष शास्त्र हा प्राचीन भारतीय सांस्कृतीतला एक खजिना आहे. याचं जतन करून आधुनिक काळानुसार या शास्त्राची मांडणी केली तरच ह्या शास्त्राचं मोल पुढच्या पिढयांना कळेल.  

© ह्या लेखाचे संपूर्ण हक्क लेखिकेकडे आहेत. यातील कोणतीही माहिती किंवा संपूर्ण लेख लेखिकेच्या लेखी परवानगीशिवाय कोणत्याही पद्धतीने वापरता येणार नाही याची नोंद घ्यावी. परवानगी हवी असल्यास shivsanchitam@gmail.com. या वर ई-मेल करावी.   

                         ======================================================   

I elaborated on astrology and astrological remedies in my previous articles. Along with all such information some do's and don'ts should be followed while approaching any astrologer. These will not only help for getting results of the remedies but will also develop awareness regarding superstitions. Here are some technical know'hows of astrology and remedies.   

Many times due to circumstantial pressures or emotional stress people take support of astrology to get rid of their problems. Strong disbelievers also turn to this science when are under pressure. The main reason behind this is they believe in astrology and religion but they don't want any ostentation. Though this is a correct view they don't even want to know how to avoid this. If we go through some information regarding the basics of this science, we can surely differentiate between scientific aspects of astrology and ostentation. There is another misunderstanding in context with this point. The texts of Vedic astrology are ancient so obviously those are based on ancient cultures, customs and traditions. Some people are skeptical about the correlation of these texts with modern world. They usually ask 'how can anyone predict on new subjects which are not mentioned in these texts?'  Well, if we understand and interpret the symbolism in these texts then it will be very easy to relate the astrological theories with today's world. Lets take a simple example, planet Venus governs skin, art, beauty, passion and sexual pleasures etc. If Venus is well placed in one's Janm Kundli with benefic yogas then there are much higher chances that the person will become an actor/singer. Of course such a prediction needs deep study of one's Kundli, but from this example it can be understood how astrology can be related to the things in modern world. Astrologer's skill and knowledge are equally important in such interpretations.     

I have seen some people frequently approaching different astrologers without any significant reason. One should ask for prediction of Janm Kundli to only one astrologer. If it is not possible to approach the same astrologer again then one should approach another astrologer only when a guidance is required. Cross checking the predictions with different astrologers will create confusion. Also one should approach an astrologer with full faith. Comparing two astrologers and arguing by comparison of two astrologers should be avoided. Before approaching any astrologer one should definitely know about the authenticity of the astrologer but astrologers knowledge is more important than fame. Nobody should get carried away by fancy advertisements or public display of details in Tantric remedies etc.

As far as possible querents should avoid unnecessary discussion of the Janm Kundli predictions with anybody. The remedies specially mantras or rituals should be kept confidential.   

An astrologer can predict certain events from Janm Kundli and provide guidance but expecting the astrologer to tell each and every thing in life is redundant. In my practice as an astrologer many people expected that I should come to know about their queries just by looking at their Kundli. Well, many astrologers have intuition power but to 'predict' the query is too much. Similarly if the querent  frankly talks about the problems then only the astrologer can guide correctly. Some people adamantly do not disclose personal information, such incomplete data will not help to resolve the problems. As I mentioned in my earlier article, remedies are like medicines and for getting proper medicines the patient should not hide anything from the doctor. In the same way querent should disclose all required information to the astrologer rather I should say querent should approach an astrologer to whom he/she can fully trust. 

Another important point is one should not start any remedy by own. Chanting of simple mantras or stotras for peace of mind is no harm. But specific remedies should be started with proper guidance. The first reason behind this is only a knowledgeable person will know about the powers and drawbacks of a remedy. Secondly if rituals or method of a remedy are not followed as per protocols the results will not be obtained. Some times it is not possible to follow the method of a ritual then making alterations without consultation will not give desired results. For example some times chanting specific number of mantra or japa is not possible due to lack of time. In such cases the number of chanting should be altered with proper guidance. Proper pronunciation of alphabets is very important in chanting mantra. Wrong pronunciations of mantra will make it ineffective. Technique of holding the rosary also varies with rituals. Before starting any ritual one should have proper information about  the manifestation and gunas (knowledge, quality) of the deity to be worshiped. All such things are neglected many times which can affect the results of the remedies.

Many times people don't get desired results even after following the remedies as per protocol. This is a two way stream and both the querent and the astrologer should understand the application of remedies. The querent should not ask the remedies for impossible desires,similarly the astrologer should also avoid giving false hopes to the querent. In inevitable incidences the astrologer should tactfully explain the situation to the querent without lowering his/her morale.

News papers, news channels, magazines have a separate section of daily or yearly astrological predictions. These predictions can not be applicable to everybody for obvious reasons. There are only twelve zodiac signs and billions of people have the same zodiac sign. Every single person has a different life style, even twins do not have exactly similar events in their lives. So how can everything be predicted accurately by just a zodiac sign? These kind of predictions may be helpful at superficial level but taking them seriously can be dangerous. Taking some major decisions or labeling a person on the basis of these vague predictions is absolutely unjustified. 

Well the most important point is to succumb to Astrology and Remedies is not advisable at all. We have to establish our life and reach our goals by putting efforts. In this process astrology is useful to remove the obstacles if any. Astrology being a science has its own limitations, so it should not be overused. Understanding the concept of astrology and using it in a proper way can help to reduce the misconceptions. Vedic Astrology is an ancient tradition and a treasure in Indian history. We should preserve this remarkable science and make necessary changes according to time which will help our next generations to understand the importance of astrology as a science.    

© All rights reserved. No part of this publication may be reproduced, distributed or transmitted in any form without the prior written permission of the writer. For permission requests email to shivsanchitam@gmail.com.     

                     ================================================    

ज्योतिष शास्त्रातील उपायांची पार्श्वभूमी -3 (The background of Astrological Remedies -3)

तांत्रिक उपायांमध्ये  'यंत्र' हा अतिशय परीणामकारक उपाय बऱ्याचदा सांगितला जातो. यंत्र म्हणजे प्रमाणबद्ध आकृतीतील ऊर्जा अशी साधी व्याख्या करता येईल. यंत्राचा आकार किंवा मिती हा अत्यंत महत्वाचा भाग आहे. काही यंत्रांमध्ये चौकोनांमध्ये विशिष्ट आकडे, चिन्हं किंवा अक्षरं  लिहिली जातात. यंत्र बनवण्यासाठी धातू, कागद, भूर्जपत्र, झाडांची पानं, स्फटिक अशा अनेक साहित्यांचा वापर केला जातो. यंत्रात लिहिले जाणारे आकडे किंवा अक्षरं विशिष्ट प्रकारच्या शाईने लिहिली जातात. यंत्र बनवताना लागणाऱ्या नैसर्गिक गोष्टींमधील तत्त्वं या साधनाला प्रभावी बनवतातच पण यंत्रांचं रहस्य हे त्यांच्या आकृतीमधे असतं. त्रिमितीय यंत्र बनवल्यास त्यात ऊर्जा खेचून घेण्याची शक्ती असते, त्यामुळे संपूर्ण वास्तूसाठी याचा उपयोग केला जातो. ज्या भूमितीतील सिद्धांतांवर मंदिरं, पिरॅमिड बनवले जातात त्याच धर्तीवर यंत्रांचा प्रभाव असतो. द्विमितीय यंत्रांतील प्रमाणबद्ध आकार आणि त्याबरोबर मंत्रोच्चार आणि ध्यान धारणा यामुळे मिळणारी सकारात्मक ऊर्जा यांचा वैयक्तिक पातळीवर जास्त उपयोग केला जातो. मात्र ह्या यंत्रांचा वापर कसा करावा याची योग्य माहिती मिळाली तरच यांचा उपयोग होतो. 

याचा वैद्यकीय दृष्ट्या कसा फायदा होतो ते पाहू. उदा: श्रीयंत्रावर लक्ष केंद्रित करून नियमितपणे ध्यान केल्यास मेंदूतील पिनिअल ग्रंथींना चालना मिळते. भ्रूमध्यावर लक्ष केंद्रित झाल्याने या ग्रंथी उत्तम क्षमतेने काम करतात. या ग्रंथींच्या स्रावांमुळे शांत झोप लागते. झोपेच्या अनियमितपणामुळे उद्भवणारे अनेक त्रास कमी होतात. परीणामी स्वभावातील चिडचिड कमी होऊन निर्णय क्षमताही वाढते. इतकेच नव्हे तर या स्रावांमुळे स्मरणशक्ती आणि मेंदूतील काही भावनांशी संबंधित भागावरही रक्ताभिसरणामुळे चांगला परीणाम होतो. अत्यंत शास्त्रीय दृष्ट्या बनवलेली ही यंत्रं योग्य पद्धतीनं हाताळली तर अतिशय प्रभावी असतात. कोणतेही यंत्र वापरण्यासाठी त्याची मिती आणि अर्थ यांचा बोध घेऊन साधना करावी. यासाठी दिलेले विधी शास्त्रोक्त असतात त्यामुळे विधीवत यंत्र साधना हा नक्कीच एक चांगला उपाय ठरू शकतो.   

तांत्रिक शाखेत देवतेच्या मूर्त स्वरूपाला महत्त्व असल्याने इतर उपायांमध्ये व्रत, पूजा अशा उपायांचाही उल्लेख होतो. एखाद्या आराध्य दैवताची किंवा कुलदेवतेची विधीवत पूजा करणे हा उपाय असला तरीही माझ्या आतापर्यंतच्या अभ्यासावरून काही मुद्दे इथे सांगावेसे वाटतात. कुलदेवता ही मातेसारखीच असते. प्रत्येक कुळाशी त्या देवतेच्या रूपाचा घनिष्ट संबंध असतो. म्हणून कोणत्याही विशेष कार्यापेक्षा नियमितपणे कुलदेवतेची आराधना करणं चांगलंच आहे. अनेक पिढ्यांनी त्या देवतेची आराधना केली असल्याने एक वलय आपल्याभोवती तयार झालेलं असतं. अशा आधीच तयार झालेल्या ऊर्जेमुळे फार कठीण साधना न करताही अशा वेळी मनःशांती मिळते. मात्र काही कारणासाठी आराध्य देवतांची तांत्रिक साधना करताना देवतेचं रूप समजून घ्यावं. देवतेच्या गुणांप्रमाणेच ही रूपं असल्यानं आपल्या इच्छित कार्याशी संबंधित रूप असलेली देवता असावी. 

तांत्रिक उपायांत 'तंत्र' हा गाभा आहे. कोणतीही देवता हे प्रचंड उर्जेचंच रूप. त्यामुळे आराधना करण्याचं तंत्र म्हणजेच विधींचे नियम पाळावेत. अगदी साधी उदाहरणं बघितली तरी ही गोष्ट लक्षात येईल. कोणताही पदार्थ स्वयंपाकघरात बनवताना त्याला लागणारं साहित्य, वेळ आणि तापमान (म्हणजेच पाककृती) याचा समन्वय नसेल तर पदार्थ बिघडतो. तसंच विधींचा समन्वय साधला गेला तरच तंत्राचं फळ मिळेल. या विधींमधील काही गोष्टी मूळ कारण माहित नसल्याने कधी कधी पटत नाहीत. त्या टाळल्या गेल्या तर समन्वय बिघडतो. म्हणूनच जे विधी बुद्धीला पटत नाहीत ते एकदम टाळण्यापेक्षा त्याची माहिती करून घ्यावी. त्याचा अर्थ समजल्यावर योग्य व्यक्तीच्या सल्ल्याने त्यात बदल नक्की करता येऊ शकेल. तसंच अर्थ माहित नसताना केलेले विधीही फलदायी होणार नाहीत. केवळ पाठांतर करून केलेल्या मंत्रोच्चारात एकाग्रता होत नाही कारण मंत्रांचा अर्थ माहित नसतो. आपण करत असलेल्या उपायावर श्रद्धा असणं हेही तितकंच महत्त्वाचं, कारण श्रद्धा हीसुद्धा एक प्रकारची सकारात्मक ऊर्जाच आहे. मनात शंका असेल कोणत्याही उपायाचं फळ मिळत नाही. 

तांत्रिक शाखेमध्ये अभिचार कर्मासाठी बरेच विधी दिले आहेत. ह्या कर्मांचा मूळ उद्देश हा स्वसंरक्षण आहे. उदा: उड्डीश तंत्रात भगवान शिवानेही मारण तंत्राचा वापर केवळ जीवाला धोका असेल तरच करावा असं सांगितलं आहे. अर्थात हे लिखाण झालं तेव्हाची समाज व्यवस्था अत्यंत वेगळी होती हा मुद्दा लक्षात घ्यावा. मात्र काही (स्वघोषित) तांत्रिक याचा वापर करून अभिचार कर्म करतात. मूळ उद्देश माहित नसताना स्वार्थासाठी केलेलं अभिचार कर्म हे वाममार्गीच असणार म्हणूनच या विधींचा गैरवापर करू नये. शाबरमंत्रांसारखे स्वयंसिद्ध मंत्र (ज्यांना सिद्ध करण्याची गरज नाही) असे मंत्र योग्य पद्धतीने वापरावे. अनेकदा अशा मंत्रांची माहिती देताना अतिशयोक्ती केली जाते. तंत्र शास्त्र ही काही जादूची कांडी नाही. अशक्य गोष्टी अथक प्रयत्नानं शक्य करणं मनुष्याच्या हाती नक्कीच आहे. त्यात अडथळे येऊ नयेत यासाठी अशा उपायांचा वापर करावा. पण महामृत्यू सारख्या अटळ गोष्टी, आवाक्याबाहेरील गोष्टी यासाठी ह्या शास्त्राचा कोणताही उपयोग होत नाही. अशा अतिशयोक्तीमुळे केवळ अंधश्रद्धेला खतपाणी घातलं जातं. मानवी बुद्धीला अजूनही ज्ञात  नसलेल्या अनेक गोष्टी आहेत. अगदी निष्णात डॉक्टर, मोठे संशोधक अनेकदा निसर्गापुढे हतबल होतात. नैसर्गिक चमत्कार विज्ञानाच्या चौकटीत बसत नसले तरी ह्या चमत्कारांमागील कारणं एका अर्थानं नैसर्गिकच असतात फक्त ती आपल्या बुद्धीच्या पलीकडील असतात. अशा काही गोष्टींचा संदर्भ तंत्रशास्त्रा सारख्या शास्त्रांमध्ये आहे. अनेक धर्मांत अशा विषयांवर विविध ग्रंथ लिहिले गेले आहेत. या ग्रंथांचा प्रतीकवाद समजून घेतला तर अतिशयोक्ती नक्की टाळता येईल. तसंच हे ग्रंथ निर्माण झाले तेव्हाची समाज व्यवस्था, नियम, भौगोलिक परिस्थिती, हवामान, वनस्पती आणि प्राणी या सर्वच गोष्टी आतापेक्षा भिन्न होत्या. अशा सर्व गोष्टींचा सारासार विचार करूनच उपायांचा अवलंब करावा.  

तंत्र शास्त्रातील काही नेहमी दिल्या जाणाऱ्या काही उपायांबद्दल मी थोडी माहिती देण्याचा प्रयत्न केला आहे. या शास्त्रात इतर उपायही आहेत ज्यासाठी काही गूढ विधी आहेत. मात्र सर्वच उपाय इथे सांगणं अशक्य आहे. कोणताही उपाय करताना उपायाचे विधी, नियम हा भाग महत्त्वाचा आहेच पण काही वेळा काही अलिखित नियमांचं पालनही करावं. हे अलिखित नियम कोणत्याही कसोटीत बसत नसले तरी सारासार विचार केला तर या गोष्टी नक्कीच मनाला पटतात. अशा काही गोष्टींबद्दल पुढील लेखात लिहिण्याचा प्रयत्न करेन.     

© ह्या लेखाचे संपूर्ण हक्क लेखिकेकडे आहेत. यातील कोणतीही माहिती किंवा संपूर्ण लेख लेखिकेच्या लेखी परवानगीशिवाय कोणत्याही पद्धतीने वापरता येणार नाही याची नोंद घ्यावी. परवानगी हवी असल्यासshivsanchitam@gmail.com. या वर ई-मेल करावी.   

                                   =====================================================

'Yantra' is a very popular and effective Tantric remedy. Yantra literally means machine. So Yantra as a remedy can be simply defined as symmetrical diagram of cosmic energy. The geometry of Yantra is a very important aspect. In some Yantras specific numbers, alphabets or symbols are written in squares. Yantras can be drawn or made on different materials like metals, papers, bhojapatras, leaves, gems or crystals. The symbols, alphabets or numbers are written using specific inks. Though the natural materials used in making of Yantra make it powerful, its secret lies in its symmetrical diagram. Three dimensional Yantras have powers to attract cosmic energies so these Yantras are used for abodes. The Pythagoras theory or geometry of Temples/Pyramids can be the most relevant examples to understand the principle behind Yantra symmetry. Two dimensional Yantras drawn on specific material are mostly used for individual purposes. Mantra chanting along with mediation by concentrating on two dimensional Yantras help gaining positive energies. The specific rituals for energizing the Yantras should be followed to gain the results. 

Lets see how Yantras affect human mind from a scientific point of view. Sri Yantra for example is geometrically so precise that while meditating on it by focusing between eyebrows stimulates Pineal Glands. The secretions of these glands not only control sleep but are also linked to memory and some other emotions. Thus these scientifically designed Yantras are very effective if properly used. Any Yantra should be used as a remedy after understanding the symmetry and its meaning. The rituals recommended for energizing the Yantras are scientific. So the worship of Yantra after following all rituals can definitely be an effective remedy. 

As Tantra tradition emphasizes on manifestation of the deities, some of the other remedies includes Vrata (resolution) or Pooja. Worshiping a deity or Kula Devata (family deity or mother Goddess) by Pooja is one of the remedies, but some concepts are needed to be understood. Kula Devata is like a mother, who is closely related to the family. So rather than worshiping Kula Devata for a particular purpose, her daily worship is always fruitful. Her worship for generations together creates a protective circle of energy around the family members. This circle of energy helps to get some solutions or mental peace by simple methods of worship. If a different deity is to be worshiped for a purpose then one should understand the manifestation of the deity. These manifestations are the forms of their qualities or knowledge so the deity (quality) related to the purpose should be worshiped.   

In Tantric remedies methodology is the key factor. Any deity is a form of energy. So the method of worship i.e. rituals should be followed. Take a simple example for understanding importance of methodology. For preparing a food item, quantity of the ingredients, time, temperature (recipe) should be followed as prescribed. Any alteration can spoil the food item. In the same way if the method of rituals is followed as prescribed then only it will give results. Some people do not agree to the protocols of rituals because they don't know the principles behind the rituals. The skipping or avoiding any step in the rituals can not give the desired results. The principles behind the rituals should be understood rather than disapproving the rituals. After understanding the rituals one can definitely ask for some alteration if the procedure is not possible to perform. In the same way any ritual performed without knowing the meaning or principles can not be fruitful. Blindly chanted Mantras can not give results as one can't concentrate on them without knowing the meaning.   

In Tantra tradition various rituals are given for abhichara Karmas. The aim of such Karmas is self defense. For example in Uddish Tantra Lord Shiv stated that Maran Tantra must be used only in life threatening situations. It should be understood that when these rituals were written the system of the society was totally different than what it is today. In spite of this some Tantra experts (mostly self declared) use the rituals for abhichara Karmas. Any abhichara ritual performed for evil purposes without proper knowledge will lead to trouble. Thus misuse of these Tantric rituals must be avoided.The Sidha mantras (which don't need energizing) like Shabar Mantras must be used carefully. Many times information provided for these mantras is exaggerated. Tantra tradition is definitely powerful but not magical. Difficult or impossible goals can be achieved by putting human efforts tirelessly. And the remedies should be used to remove any obstacle if present. In inevitable incidences like Mahamrutyu or desires beyond human capacity, this science will not play any role. Any exaggeration of remedies in such cases increases superstitions. There are many secrets of nature which are still not discovered by humans. Sometimes expert doctors/surgeons, scientists or engineers throw up their hands in despondency. These 'miracles' in one sense occur due to natural reasons only; just they are still not discovered by human brain. Tantra tradition texts or texts from various religions have references for such 'miraculous' events. If we understand the symbolism in these texts any exaggeration can be avoided. We should also understand that most of these texts are ancient when rules of society, environmental and geometrical conditions, plants, animals etc was totally different than today's world. So proper interpretation of these texts is important. 

I tried to explain some common remedies from Tantra tradition. There are some other remedies where occult rituals are performed. Explaining all remedies is not possible here though. For any remedy protocols are definitely important but apart from protocols or rituals there are some unwritten laws which should be followed. These unwritten laws may not fit in any protocol per se but are some sensible ways to follow. I will try to write on such do's and don'ts in my next article.  

© All rights reserved. No part of this publication may be reproduced, distributed or transmitted in any form without the prior written permission of the writer. For permission requests email to shivsanchitam@gmail.com.

                             =======================================================

ज्योतिष शास्त्रातील उपायांची पार्श्वभूमी - 2 (The background of Astrological Remedies - 2)

तांत्रिक शाखा वैयक्तिक पातळीवर भर देत असल्याने त्यातील उपाय कर्मांवर आधारीत आहेत. सिद्धी, साधना ही प्रमुख शुद्ध कर्म आहेत ज्यात अनेक विधी आहेत. जी कर्म संरक्षणाच्या हेतूने तंत्र शास्त्रात लिहिली गेली पण केवळ वाईट कार्यासाठी जास्त प्रमाणात वापरली गेली त्यांना अभिचार कर्म किंवा वाममार्गी कर्म म्हटलं जातं. प्रामुख्याने आकर्षण, वशीकरण, स्तंभन, विद्वेषण, उच्चाटन आणि मारण ही अभिचार कर्म आहेत. 

या कर्मांवर आधारीत उपाय वैयक्तिक पातळीवर करता येत असले तरी सोपे नक्कीच नाहीत. यामागे अनेक गूढ विधी आहेत ज्याची माहिती काही तांत्रिक शाखेतील तज्ञांनाच आहे. कुंडली विवेचनाच्या वेळी अशा कोणत्याही गोष्टीचा उल्लेख झाल्यास त्याची संपूर्ण खात्री करून घ्यावी.   

मी मागे नमूद केल्याप्रमाणे वैदिक आणि तांत्रिक शाखा या संपूर्णपणे स्वतंत्र नाहीत हा मुद्दा लक्षात घ्यावा. तांत्रिक शाखेतील अनेक उपायांपैकी सध्याच्या काळात रत्न, मंत्र, तंत्र, यंत्र अशा रूपात सांगितले जातात. त्याचबरोबर एखाद्या दैवताची आराधना करण्यासाठी स्तोत्रं दिली जातात. पण या उपायांमागे असलेले बरेचसे विधी सांगितले जात नाहीत. स्तोत्र वा मंत्र म्हणण्याची पद्धत, शब्दोच्चार, वेळ, दिशा, वापरण्याचे आसन, यंत्र बनवण्याचे नियम आणि त्यासाठी लागणारे साहित्य अशा अनेक गोष्टींत योग्य मार्गदर्शन न झाल्यानं तांत्रिक उपायांची फळं मिळत नाहीत. 'त्र' या संस्कृत शब्दाचा अर्थ (तारणारा) साधन असा आहे, या धातूवरच काही साधनांची नावे दिली गेली आहेत. 'मंत्र' हे मनाला तारणारं साधन आहे. 'यंत्र' हे एखाद्या गोष्टीला (कार्याला) साहाय्य करण्यासाठी किंवा त्यावर अंमल करण्यासाठी (यम्) बनवलेलं साधन आहे. 'तंत्र' हे विशिष्ट पद्धतीनं गुंफलेलं साधन आहे. हे उपाय ही कार्यसिद्धीसाठीची साधनं आहेत. मनुष्याचे प्रयत्न योग्य पद्धतीनं होत असतील तरच या साधनांचा उपयोग होतो. आणखी एक महत्त्वाचा मुद्दा असा की तांत्रिक उपाय करताना आपण ज्या कार्यासाठी उपाय करतो त्या कार्याच्या प्रकृती नुसार देवतेचं रूप डोळ्यासमोर आणल्यास कार्यसिद्धी लवकर होते. सात्त्विक कार्य असेल तर देवतेच्या सात्त्विक रूपाचं ध्यान करावं म्हणूनच अभ्यासासाठी विद्यार्थ्यांना सरस्वती किंवा गणपती यांच्या सात्त्विक रूपाचं ध्यान आणि मंत्र आराधना करायला सांगावी. जेव्हा सात्त्विक कार्य नसेल तेव्हा देवतेच्या उग्र रूपाचं ध्यान करावं. उदा: एखाद्या व्यक्तीकडून काही त्रास होत असेल तर शिवाचं उग्र रूप किंवा वीर हनुमानाचं वीरासनातील रूपाचं ध्यान करायला सांगून तसे मंत्र आराधनेसाठी दिले जावेत. 

'रत्न' हा प्रामुख्याने दिला जाणारा उपाय आहे. ऋग्वेदकालापासून रत्नांचा उल्लेख अनेक ग्रंथांत आढळतो. पण वैदिक काळातील आणि आधुनिक काळातील रत्नशास्त्र ह्यांचं तत्त्व एकच आहे का असा ठोस पुरावा मात्र उपलब्ध नाही. रत्नं मुख्यतः खनिजं असतात, काही रत्नं जलजन्य, वनस्पतीजन्य व प्राणिजन्यही आहेत. रत्नांचा प्रभाव हा त्यांच्या रासायनिक गुणांवर अवलंबून असतो. ढोबळ मानाने सांगायचं तर एखाद्या अनिष्ट ग्रहाची किरणं शोषून घेऊन त्यांचं निष्क्रियीकरण करणे हा रत्नांचा खरा प्रभाव असतो. रत्नांचे आणि रत्नं ज्या धातूमध्ये जडवलेली आहेत त्या धातूंचे रासायनिक गुण यांचा एकत्रित परीणाम म्हणजेच रत्नांचा प्रभाव. एखाद्या अनिष्ट ग्रहाऐवजी एखाद्या शुभ स्थितीतील ग्रहाचं रत्न देऊन त्याग्रहाची चांगली फळे मोठ्या प्रमाणावर मिळवणे हाही कधीतरी उपाय होऊ शकतो. मात्र याचं निदान करण्यासाठी माहितगार ज्योतिषाचा सल्ला घ्यावा. ज्या कार्यासाठी रत्नं वापरायची आहेत त्यासाठी ती मंत्रोच्चार, होम अशा विशिष्ट विधींनी सिद्ध केली जातात, अर्थात दर वेळी याची गरज असतेच असं नाही. रत्नं महाग असल्यानं कधीकधी त्यांची उपरत्नं वापरण्यास सांगितली जातात. रत्नं शरीरावर कुठे परिधान करावी यामागेही काही कारणं आहेत. कोणत्याही ग्रहांच्या किरणांचं निष्क्रियीकरण करण्यासाठी ते किरण त्या रत्नांच्या संपर्कात यायला हवेत. अशा वेळी शरीरातील कोणत्या भागातून किरणांना जास्त प्रमाणावर आकर्षिलं जाऊ शकेल त्या ठिकाणी रत्न असल्यास त्याचा परीणाम अनुभवायला मिळू शकेल. यात सामुद्रिक शास्त्राचा संदर्भ येतो. हस्तसामुद्रिक शास्त्रात हातावरील बोटांना ग्रहांचं प्रतिनिधी मानून तशी नावं दिली गेली आहेत. उदा: गुरुचं बोट म्हणजेच तर्जनीमध्ये गुरुचं रत्न पुष्कराज परिधान करावं. रत्नशास्त्र आता खूप प्रगत झालं आहे. आयुर्वेद शास्त्रातही रोग बरा करण्यासाठी रत्नभस्म दिलेली आहेत. रत्नं मनुष्याच्या शरिराभोवतीच्या कोषांमधील समतोल राखण्यास मदत करतात ज्यामुळे शारीरिक आणि मानसिक रोग बरे होण्यास मदत होते. जरी प्रत्येक राशीसाठी काही रत्नं नेहमी सांगितली जातात तरी जन्म कुंडलीनुसार याची गरज असतानाच याचा वापर करावा. 

पुढील उपाय म्हणजे 'मंत्र'. मंत्रोच्चारातील शक्ती हा सखोल विषय आहे. स्वरांचा मनावर होणारा प्रभाव विज्ञानाने सिद्ध झालेला आहेच. विविध स्वर अशा पद्धतीने  गुंफून 'मंत्र' लिहिले गेले आहेत की ज्याच्या पुनरुच्चारामुळे स्वरांचा ठराविक परीणाम दिसून येतो.म्हणूनच एखाद्या कार्यासाठी मंत्रसंख्या निश्चित केली आहे. कोणताही मंत्र उपाय म्हणून दिला असेल तर आधी त्या मंत्राचा अर्थ समजून घ्यावा आणि मंत्र म्हणताना त्या अर्थानुसार भाव मनात असावेत. आपण कोणत्या कार्यासाठी मंत्र म्हणत आहोत त्यानुसार देवतेचं रूप ध्यानात असावं. तंत्र शास्त्रात मंत्रांसाठी काही वेळ, दिशा, आसन, जपमाळ, वस्त्र असे काही नियम निश्चित केले आहेत. यामागे अनेक तत्त्वं, वास्तूदेवतांच्या दिशा असे अनेक मुद्दे विचारात घेतले आहेत. वैयक्तिक पातळीवर अशी साधना करताना यामागील कारणं समजून घ्यावीत. षट्कर्मांपैकी सिद्धी किंवा साधना कर्मासाठी पहाटेची वेळ उत्तम असते. साधना हे शुद्ध कर्म आहे त्यामुळे सूर्यप्रकाश, शुद्ध हवा यामुळे मन प्रसन्न राहतं आणि शरीरातून चांगली ऊर्जा मिळत असते. दिशा पूर्व असते ज्यामुळे उगवत्या सूर्याचे कोवळे किरण अंगावर पडून कडक उन्हाचा त्रास होत नाही. इतर वैयक्तिक कामांसाठी संपूर्ण दिवस मिळतो त्यामुळे कामांचे विचार येऊन मन विचलित होत नाही. सूर्याच्या कोवळ्या उन्हातील ड जीवनसत्व शरीरास आवश्यक असतं. म्हणून अशा साधना नेहमी केल्यास शरीराला पूरकच ठरतात. कोणत्याही शुद्ध कर्मासाठी किंवा केवळ आत्मशुद्धीसाठी पहाटे जप केल्यास निश्चितच फळ चांगलं मिळतं. विशिष्ट वस्त्र व आसन यामागे ग्रहांची किरणे व नैसर्गिक शक्ती आकर्षून घेणे हे प्रमुख कारण आहे. रंगांचा भौतिकशास्त्राच्या दृष्टीने अभ्यास केल्यास याची माहिती मिळते. जपमाळ यामागील प्रमुख कारणही हेच असावं. रुद्राक्ष या फळाच्या नैसर्गिक गुणांमुळे कोणत्याही साधनेसाठी विशिष्ट जपमाळ उपलब्ध नसेल तर रुद्राक्षमाळ वापरली जाऊ शकते. म्हणून दुर्मिळ किंवा महाग असलेल्या जपमाळा घेणे शक्य नसल्यास रुद्राक्ष माळेचा वापर करावा. साधना मार्गात प्रगती करायची असेल तर मात्र माहितगार व्यक्तीकडून मार्गदर्शन घ्यावं. कारण मंत्रशक्तीचा चुकीचा वापर झाल्यास याचा त्रास होऊ शकतो.    

© ह्या लेखाचे संपूर्ण हक्क लेखिकेकडे आहेत. यातील कोणतीही माहिती किंवा संपूर्ण लेख लेखिकेच्या लेखी परवानगीशिवाय कोणत्याही पद्धतीने वापरता येणार नाही याची नोंद घ्यावी. परवानगी हवी असल्यास shivsanchitam@gmail.com. या वर ई-मेल करावी.   

                    ==================================================

As Tantra tradition emphasizes on individuality, the remedies in Tantra are based on Karma. Sidhi (Achievement) and Sadhana (Meditation) are major Shanti Karmas (pacification). The Karmas originally mentioned for defense purpose which got mostly used for evil purposes are known as Abhichara Karma or Vaammargi Karmas (Left handed). Mainly Akarshan (attraction), Vashikaran (enchantment), Stambhan (immobilization), Vidweshan (creating enmity), Uchchatan (expulsion) and Maran (killing) are the abhichara Karmas. Though the remedies based on these Karmas are individualistic, they are definitely not simple. Only some masters of Tantrik tradition know the exact procedures of the occult rituals for these remedies.     

As I mentioned before Vedic and Tantric traditions are intermingled. From various Tantric remedies in the Tantra tradition, now a days mostly gemstones, mantras, yantras, tantras are recommended. Along with these some Stotras (hymns) are recommended for the worship of a deity. The key rituals for these remedies are usually not disclosed. Lack of guidance in such rituals, like method for chanting stotras, pronunciations, timings, directions, asana or rituals of making a yantra leads to unfruitful efforts. Coming to the basics of Tantra, 'Tr' is Sanskrit root which means a 'tool'. Names of many remedies are based on this root. For example Mantra is a tool guiding the mind, Yantra is a tool to control and Tantra means woven tool ( 'tan' means loom). These remedies act as a supplement to human efforts by removing obstacles if any. Another important point in Tantric remedies is the manifestation of a deity according to the nature of the desired work should be meditated in mind. When 'sattvik' achievement is desired a 'sattvik' or calm manifestation of the deity should be meditated. So for students desiring achievement in academics a 'sattvik' manifestation of Goddess Saraswati or Lord Ganesha is recommended for meditation purpose. Similarly when the desired work is not 'sattvik' then fierce manifestation of the deity should be meditated in mind. For example if one is getting harassed or threatened,  then fierce personification of Lord Shiv or Veer Hanuman etc are recommended for meditation.

'Gemstone' is a most popular remedy now a days. Though Gemstones are mentioned in the texts of Vedas, the principle of Gems as a therapy in Vedic era is not clear. These Gemstones are mostly minerals. Some Gemstones are waterborne, plant-borne or even animal borne. The effect of Gemstones depends on their chemical composition. Broadly speaking Gemstones can absorb and nullify the rays of a inauspicious planet. Gemstones and the metals in which they are carved together help to get the outcome. In some cases a Gemstone for an auspicious planet is recommended as a remedy. Though in such cases advise from a knowledgeable person is required. For their use as a remedy some times Gemstones are energized by certain rituals. If precious Gemstones are not affordable, semi precious Gemstones are recommended. The use of the Gemstones on a particular body part is important. The science of palmistry describes each finger as a representative of a planet. For example, index finger represents Jupiter and  Yellow Sapphire is recommended to be wore on index finger. Ayurveda also prescribes the ashes (bhasma) of Gemstones as a remedy for curing diseases. Gemstones also balance the human aura curing psychological and physical illnesses. Thus the effect of Gemstones is well known. In Astrology Gemstones are recommended for all twelve signs, but Gemstones should be used as a remedy only if required. 

The next remedy is 'Mantra'. The powers of Mantra is a vast topic. The effect of sound waves on our mind is proved by science. In Mantras different sound waves are woven in certain fashion and the repeated chanting of these sounds is very effective. So the number of chants is fixed for a specific Mantra. When any Mantra is recommended as a remedy one should understand the meaning of the Mantra and then should worship the personification of God while meditation during chanting. Tantra tradition has prescribed specific timings, direction, asana, rosary and clothing for specific Mantra chanting. One should learn these basics before starting Mantra sadhana as a remedy. Mantra sadhana is also a scientific ritual which benefits human body in many ways. For example, for Shanti Karmas, early morning time is recommended. At dawn the Sun rays are not harsh and the clean air keeps the mind calm. The skin absorbs the early sun rays at dawn, which provides ample vitamin D as compared to the harsh rays at noon which can be harmful. So such meditation practices always reduce the risk of health issues. Specific asana or the cloth on which one sits during meditation and one's clothing has scientific reasons. Different colours can attract different energies. Physics can explain the details of this phenomenon. The scientific reason behind the rosary is also related to absorbance of energies. Rudraksha is a fruit which has many such properties. Probably this is the reason why rudraksha bead rosary can be used for any Tantric ritual irrespective of the purpose. So when a rare or a costly rosary is not available a rudraksha rosary can be used for any remedy or even simple meditation. Apart from remedies if any one wants to make progress in spirituality, one must take proper guidance, as misuse of the Mantra powers can be harmful.

© All rights reserved. No part of this publication may be reproduced, distributed or transmitted in any form without the prior written permission of the writer. For permission requests email to shivsanchitam@gmail.com. 

                     ==================================================

ज्योतिष शास्त्रातील उपायांची पार्श्वभूमी (The background of Astrological Remedies)

मागील लेखात मी 'उपाय' ही संकल्पना थोडी विस्तृत करून सांगण्याचा प्रयत्न केला. आता प्रामुख्याने जे उपाय सांगितले जातात त्याबद्दल थोडी माहिती घेऊ. 

वैदिक शास्त्रातील उपाय काय आहेत हे समजण्यासाठी आधी त्यांची तत्त्वं समजून घ्यावी लागतील. वैदिक शाखेमध्ये देवतेचं रूप हा उल्लेख फारसा आढळत नाही. मुख्य देवतांमध्ये इंद्र, वरूण, अग्नी, सूर्य अशा नैसर्गिक रूपातील गुणांना महत्त्व आहे. सरस्वती, विष्णू आणि रुद्र अशा देवतांचा काही ठिकाणी उल्लेख आहे. पण देवतेला मूर्त स्वरूप देण्यापेक्षा देवतेच्या गुणांची आराधना केली जाते. उदा: 'शिव' (रुद्र) ही देवता ऋग्वेदामध्ये परमदैवत आहे. पण शिवाची व्याख्या अग्नि सोमात्मकम् अशी आहे. म्हणजे अग्नि (रुद्र) आणि सोम (शिव) या नैसर्गिक गोष्टींचं नाव शिव आहे. अशा गुणांची आराधना ही अत्यंत सात्त्विक आहे असंही नाही. काही वैदिक विधी वाममार्गीही आहेत. वैयक्तिक सुखासाठी, युद्धात अपराजित राहण्यासाठी अनेक वाममार्गी विधी आहेत. पण मुख्यतः वैदिक विधींचा भर हा परमतत्वाच्या (ज्योतिर्मय प्रकाशाच्या) आराधनेवर असल्याने आणि काळानुरूप आलेल्या बदलांमुळे वैदिक शाखा तांत्रिक शाखेपासून संपूर्णपणे वेगळी आहे असं आपल्याला भासतं. 

वैदिक शास्त्रातील उपायांपैकी 'यज्ञ' हा पूर्वीच्या काळी केला जाणारा उपाय होता, ज्याचा उल्लेख अगदी रामायणातही आहे. यज्ञ म्हणजे देवतेला काही अर्पण करून त्याची आराधना करणे. यज्ञाचे अनेक प्रकार आहेत. पण आताच्या काळात यज्ञाचे यथासांग विधी कमी वेळा केले जातात. कारण यज्ञाचं मूळ रूप हे पूजन, अर्पण किंवा बळी देणे, दान अशा काही स्तंभांवर आधारीत आहे. काळानुसार नरबळी, प्राण्यांचे बळी यावर बंदी घालण्यात आली. आता अशा वेळी नारळ फोडून हा विधी केला जातो. हविष्य म्हणजे ज्याची आहुति द्यायची आहे त्या पदार्थांमध्येही बदल होत गेले. यज्ञामध्ये अग्नि हिच देवता असली पाहिजे असे नाही. त्या त्या आराध्य देवतेनुसार विधी संपन्न केले जातात. यज्ञ हा विधी अनेक दिवसांचा, महिन्यांचा वा वर्षांचा असू शकतो. काही यज्ञ हे संस्कार असतात उदा: विवाह (सप्तपदी), नामकरण. हे एकदाच करायचे असून यासाठी लागणारा वेळ कमी असतो.  

होम किंवा हवन म्हणजे अग्निला हविष्य अर्पण करणे किंवा आहुति देणे.  यज्ञाचा आवाका मोठा असतो पण होम हा विधी वैयक्तिक कारणांसाठीही करता येतो. कोणत्याही वास्तूमध्ये होम नियमितपणे होत असेल तर आत्मशुद्धी तर होतेच पण वातावरणातील जंतू नाश पावतात आणि शुद्ध हवा खेळती राहते. असे काही शास्त्रीय गुण आता विज्ञानानेही सिद्ध झाले आहेत. अग्निसाठी लागणारं होमकुंड, हविष्य अशा अनेक गोष्टी अत्यंत नैसर्गिक आणि काहीवेळा औषधी परीणाम करणाऱ्या असतात. यामुळेच विशिष्ट हविष्य, होमकुंड बनवण्याचं साधन आणि अग्नि प्रज्वलन करताना वापरलेली सामुग्री याचा एकत्रित परीणाम होऊन अनेक फायदे होतात. 

काही पूजा, इष्टी विधी, पुरश्चरण, सत्र, याग हे सर्व वैदिक विधींचेच भाग आहेत, प्रामुख्याने यज्ञाचे. या सर्व वैदिक विधींसाठी शास्त्रशुद्ध प्रशिक्षण घेतलेल्या पुरोहितांची गरज असते. 'गृह्य' विधींमध्ये वैयक्तिक कारण असल्याने घरातील व्यक्ती पुरोहितासोबत विधी करू शकते पण बाकी विधी मात्र केवळ पुरोहितच करतात. याचं जे कारण मला समजलं ते येथे मांडण्याचा प्रयत्न करते. ह्या विधींचे नियम हे वर्णसंस्था अस्तित्वात असताना केले गेले आहेत त्यामुळे त्यात जातसंस्था नाही हे प्रथम लक्षात घेऊन गैरसमज टाळावेत. शास्त्रशुद्ध प्रशिक्षण घेताना ब्राह्मण विद्यार्थी (वर्णानुसार) मंत्र, पठण, ध्यान इत्यादी पद्धतीने अध्ययन पूर्ण करून त्यावर प्रभुत्व मिळवीत असे. हे अध्ययन संसारी व्यक्तीला किंवा दुसरा व्यवसाय करणाऱ्या व्यक्तीला अशक्य असावं, कारण या अध्ययनाला एकाग्रतेने वेळ देणे अशा व्यक्तीला शक्य होणार नाही. तसंच प्रत्यक्ष विधी अनेक दिवस किंवा महिने चालणारा असू शकतो. अशा वेळी पूर्णवेळ पौरोहित्य करणारी व्यक्तीच हे विधी संपन्न करू शकेल. म्हणूनच वैदिक विधीसाठी (किमान एका) पुरोहिताची गरज असते. 

या वैदिक उपायांचा प्रत्यक्षात कसा उपयोग होतो? वैदिक विधींमध्ये अग्नि (ऊर्जा) आणि मंत्रोच्चार (स्वर) या दोहोंचा परीणाम दिसून येतो. होम/यज्ञासाठी तयार केलेली वेदी म्हणजेच होमकुंड/यज्ञकुंड विविध नैसर्गिक गोष्टींपासून बनवलं जातं. त्याचे विविध आकार अग्निची ऊर्जा विशिष्ट पद्धतीनं पसरवण्यास मदत करतात. यामुळे हविष्य ज्वलनासाठी योग्य वेळ मिळून वातावरण शुद्ध ठेवण्यासाठी उपयोग होतो. तसेच कुंड बनवण्याचे साधनही अग्निमुळे तापून त्याचे रासायनिक गुणही ऊर्जेत मिसळतात. आपण जेवण बनवताना लोखंडाच्या भांड्यांचा वापर केल्यावर अन्नात जसं लोह उतरतं तसाच हा परीणाम आहे. यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या समिधा म्हणजेच लाकूड हे विशिष्ट गुणांनी युक्त असतं. उदा: चंदन, रक्तचंदन अशा विविध लाकडांचा उपयोग केला जातो. ज्वलना नंतर यातील रासायनिक गुण औषधी परीणाम करतात. हविष्य हेही अनेक प्रकारचं असून नागकेशर, शंखपुष्पी, सुंठ, तमालपत्र अशा विविध औषधी वनस्पतींमुळे हवेतील कार्बन डायऑक्साईडचे प्रमाण कमी होऊन हवा शुद्ध होते. हवेतील जिवाणू मारले जातात. अनेक रोगांवर याचा उपचार म्हणून वापर केला जातो (ऍरोमा थेरपी, यज्ञ थेरपी). फक्त माणसांसाठी नाही तर झाडांसाठीही याचा उपयोग केला जातो. हवेतील झाडांना लागणारी कीड अनेकदा मारली जाते आणि रसायनांचा वापर न करता झाडं उत्तम प्रकारे वाढू शकतात. तुपाच्या वापरामुळे अग्नि हळूहळू जळत राहतो व एकदम सर्व हविष्य जाळून खाक होत नाही. कारण अग्निमुळे वाढणारी प्रचंड उष्णता औषधी वनस्पती काही क्षणात भस्म करू शकेल, पण तूप वापरल्याने यास पुरेसा वेळ मिळून रासायनिक तत्त्वं वातावरणात मिसळतात. मोठ्या आकाराच्या जमिनी किंवा घरे यांच्या शुद्धीकरणासाठी हा विधी अनेक दिवस चालू शकतो. मंत्रोच्चारामुळे अनेक ऊर्जा मानसिक परीणाम करतात. स्वरांमुळे  होणारा मानसिक परीणाम आता विज्ञानाने सिद्ध झालाच आहे. वैदिक विधींमधील मंत्रोच्चार अशा पद्धतीने गुंफले गेले आहेत की त्यामुळे मानसिकच नाही तर शारीरिक रोगांवरही औषधी परीणाम होतो. मनुष्य, झाडं, प्राणी सर्वांवर स्वरांचा परीणाम होतो. यामुळेच वैदिक उपायांचा आवाका मोठा आहे असं मी नमूद केलं होतं. जिथे अग्निचा वापर करण्याची आवश्यकता नाही अशा विधींमध्ये मंत्रोच्चार, ध्यान अशा पद्धतींनी चांगली ऊर्जा आकर्षित केली जाऊन वाईट ऊर्जा दूर केली जाते. वैदिक विधींमध्ये दानालाही खूप महत्त्व आहे. एखाद्या गरजू व्यक्तीस दान केल्यानं ती व्यक्ती समाधानानं चांगली ऊर्जा दान देणाऱ्याला देत असते. यालाच आपण सोप्या शब्दात आशिर्वाद म्हणतो. अशा चांगल्या ऊर्जेमुळे आपल्या वृत्तीमध्ये  फरक पडतो, दुसऱ्याला मदत करण्याची इच्छा होते, कुविचार कमी होतात. याचा चांगला परीणाम आयुष्यावर होतोच. 

सध्याच्या काळात शक्य असणारे वैदिक विधीच फक्त केले जातात. त्यामुळे वैदिक उपायांचा वापर करताना वैदिक ग्रंथांमध्ये लिहिलेलं फळ आपल्याला जसं च्या तसं मिळेल अशी अवाजवी अपेक्षा बाळगू नये. आणि उपाय करताना त्यामागील तत्त्वं समजून घेऊन मगच उपाय करावा.

प्रामुख्याने दिल्या जाणाऱ्या उपायांपैकी दुसरा प्रकार आहे तांत्रिक उपायांचा. तांत्रिक शाखेचा उगम हा थोडा वादाचा मुद्दा आहे. पण तांत्रिक शाखा हा वैदिक शाखेचाच भाग असून काही तात्त्विक फरकामुळे ही शाखा वेगळी मानली जाते. वैयक्तिक पातळीवरील साधना आणि देवतेचं शक्ती रूप हे दोन मुख्य फरक आहेत. तांत्रिक विधींशी साधर्म्य असणाऱ्या विधींचा उल्लेख वेदांमध्येही आढळतो. मंत्र, होम, आहुति हे विधी तंत्र शाखेतही आहेत. पण जसं वेदांचं नंतरच्या काळातील रूप म्हणजे पुराणं, तसंच गुणांची आराधना या वैदिक तत्वाचं नंतरचं रूप म्हणजे शक्ती आराधना. तांत्रिक शाखेत येणारं देवतेचं मूर्त रुप अनेक साधकांना भावलं. तसंच या शाखेत आत्मिक प्रगतीबरोबरच वैयक्तिक सुखासाठी अनेक विधी असल्याने याचा वापर मोठ्या प्रमाणावर केला गेला. तांत्रिक शाखेतील सर्वच उपायांची माहिती देणं शक्य नाही पण काही नेहमी दिल्या जाणाऱ्या उपायांची थोडक्यात माहिती पुढील लेखात देण्याचा प्रयत्न करेन.  

© ह्या लेखाचे संपूर्ण हक्क लेखिकेकडे आहेत. यातील कोणतीही माहिती किंवा संपूर्ण लेख लेखिकेच्या लेखी परवानगीशिवाय कोणत्याही पद्धतीने वापरता येणार नाही याची नोंद घ्यावी. परवानगी हवी असल्यास shivsanchitam@gmail.com. या वर ई-मेल करावी.   

                      ====================================================

In my previous article I tried to elaborate the concept of remedies. Now lets know about some commonly recommended remedies.  

To know about the Vedic remedies one should understand the concept behind Vedic traditions. Vedic tradition doesn't mention much about the form or manifestation of the Gods. Major deities include natural qualities like Indra (King), Varun (Sky/Clouds/Rain), Agni (Fire), Surya (Sun) etc. Personification of some deities like Vishnu, Saraswati and Rudra (Shiv) are mentioned in some texts. But rather than the form of these deities the qualities are worshiped. For example Shiv (Rudra) is the supreme lord in Rigveda. But Shiv is defined as 'agni somatmakam', which means Fire (Rudra) part and Water (Shiv) part are the two qualities considered as manifestations of Shiv. The worship of these qualities is not fully 'Sattvik'. For example for personal gains, for victory in wars etc there are some left handed rituals mentioned in Vedic tradition. Due to emphasis on Divine energy and evolution of procedures with time it just appears that Vedic tradition is completely different than Tantric tradition.

Coming to the remedies in Vedic tradition Yajna is a major ritual of a much higher magnitude which was also mentioned in epics as old as Ramayana. Yajna is a way of worshiping a deity by oblation or sacrifice . There are different types of Yajna explained in the texts. In today's world all protocols can not be followed to the full extent. Yajna is based on different fundamentals like  Poojan (Worship),  Daan (Charity) etc. Periodically human/animal sacrifices were banned. Now this has been replaced by breaking a coconut. Havishy or substances/herbs to be sacrificed in fire also changed accordingly. Yajna is not necessarily a worship of Fire God. According to the deity the rituals are performed. Yajna can be a ceremony of a few days or months together. Some Yajnas are Sanskaras (Rights to passage) which is a one time procedure and may take less time to perform e.g. Naamkaran (Naming a child), Vivaha (Saptapadi ritual in marriage). 

Homa or Havana is sacrificing Havishy (depends on the protocol) to Fire God. Homa is evolved with time as a fire ritual for personal gain in contrast to Yajna which many times considered as public fire ritual. Homa if regularly performed in the abode not only helps in purifying the soul but also kills the aerial bacteria cleansing the environment around, which has now been scientifically proved. The material of altar for fire and substances to be sacrificed are of natural origin and mostly have medicinal properties. Thus when fire is lit it chemically affects the environment and creates a positive energy around.    

Some poojas, ishti vidhis, satra, yaag are the parts of Vedic rituals mostly of Yajnas. These rituals are performed by priests. Some 'grihya' (domestic) rituals can be performed by people with the help of a priest but other rituals meant for public are performed by a group of priests. I will try and explain my point of view behind the reason of this. To  avoid the misunderstandings it should be noted that the protocols of the rituals were made when caste system did not exist. While learning the rituals a Brahmin student (by Varna system) would achieve mastery by learning mantra, meditation and other skills. This mode of education was likely not possible for a person in other field or a worldly person. The amount of time to be spared and concentrating on time consuming rituals was probably not possible for a worldly person. Some rituals continue for days or months together, so a full time priest can only perform these rituals. This is the reason in my opinion why Vedic rituals need at least one priest.   

How these Vedic remedies affect our life? Vedic rituals include effect of both Energy (mostly Fire) and Mantras (Sound waves). The altar made for fire in Vedic rituals known as Kunda or Vedi is made up of different natural materials. Its symmetry helps the slow combustion of the materials. This helps in providing necessary time for slow burning of Havishy (the offerings) letting the fumes mix in the environment. Also the material used for making the altar slowly gets heated and its chemical constituents get absorbed in the fumes. Its like the process of making food in iron vessels where small amount of iron gets mixed in the food each time., acting as natural iron supplement. The wood used for the rituals (Samidha) is also from selected plants like sandalwood, red sandalwood etc to add the medicinal effect in the process. The heat generated extracts the phytochemical constituents from the woods which help in cleansing the air. The offerings or Havishy also has medicinal properties. Many medicinal plants like dry ginger, cobra's saffron, cinnamon etc are used as offerings. The gross effect of the process reduces carbon dioxide from the environment and also has a bactericidal effect. Many diseases are treated by the fumes of the fire sacrifice rituals (Yajna Therapy, Aroma Therapy). Further not only humans but plants and animals are also benefited by these medicinal fumes. The aerial bacteria or viruses infecting plants are killed and use of pesticides can be reduced by this effect. The marinated butter or ghee used as an offering helps slowing the process of combustion. This avoids the spontaneous combustion of the materials. For bigger lands or palaces this cleansing process may take a few days or weeks. Mantra chanting (sound waves) creates a positive energy affecting human psychology. Effect of sound waves as a therapy is proved by science now. The mantras in Vedic rituals are woven in such a fashion that those not only possess properties to heal psychological disorders but also some diseases. These sound waves affect humans, plants as well as animals. Thus I mentioned earlier that Vedic rituals have much bigger magnitude. In these rituals where Fire is not the deity, mantra chanting or meditation create positive energy. Vedic rituals also emphasize on Dana or Charity. If a needy person is provided with money or materialistic things that person is definitely going to give blessings to the giver. These 'blessings' is a simple term used for positive waves. These waves change our attitude and have positive impact on one's conscience, thus making one feel satisfied and happy. This definitely has a good effect on one's life. 

In today's world only possible forms of Vedic rituals are performed. So one should not expect the result as it is mentioned in the texts. One should also understand the fundamentals of Vedic remedies before following any remedy.

The second major type of recommended remedies is Tantric remedies. The exact origin of Tantra tradition is a bit controversial theory. But Tantra tradition evolved as a part of Vedic tradition and due to some fundamental differences it is considered as a different tradition. Individuality and personification of deities are two major differences between Vedic and Tantra Traditions. Rituals similar to Tantra tradition are mentioned in Vedic tradition. Vice a versa Homa, mantra chanting, oblation, sacrifice etc are also present in Tantra tradiition. As the Puranas are the later manifestations of Vedas, worship of Shakti is a later manifestation of worship of qualities of deities and Divine light. The personification of the Gods in Tantra tradition attracted many worshipers. Along with purification of soul and individualistic approach in protocols, this tradition also emphasized more on personal gains which increased its popularity. Providing information on all remedies in Tantra tradition is not possible, but I will try to elaborate some common remedies in my next article.        

© All rights reserved. No part of this publication may be reproduced, distributed or transmitted in any form without the prior written permission of the writer. For permission requests email to shivsanchitam@gmail.com.

                   =================================================